मानवी शरीर रचना: भाग २ उत्सर्जन, नियंत्रण आणि समन्वय (Control & Coordination - सामान्य विज्ञान

💧१. उत्सर्जन संस्था (Excretory System)

Kidney

शरीरातील नायट्रोजनयुक्त टाकाऊ पदार्थ (Nitrogenous Waste) बाहेर टाकण्याची प्रक्रिया.

[Image of human urinary system]

महत्त्वाचे घटक:

वृक्क (Kidney): घेवड्याच्या बियांच्या आकाराचे दोन अवयव. रक्तातील टाकाऊ पदार्थ गाळणे हे मुख्य काम.
नेफ्रॉन (Nephron): वृक्काचे रचनात्मक आणि कार्यात्मक एकक (Filtration Unit). एका किडनीमध्ये सुमारे १० लाख नेफ्रॉन्स असतात.

उत्सर्जनाचे प्रकार (प्राण्यांनुसार):

प्रकार	टाकाऊ पदार्थ	उदाहरण
अमोनोटेलिक	अमोनिया (सर्वाधिक विषारी, जास्त पाणी लागते)	मासे, बेडूक (पाण्यातील).
युरिकोटेलिक	युरिक ॲसिड (सर्वात कमी विषारी, कमी पाणी लागते)	पक्षी, सरपटणारे प्राणी.
युरिओटेलिक	युरिया (मध्यम विषारी)	मानव, सस्तन प्राणी, बेडूक (जमिनीवरील).

🩺 डायलिसिस (Dialysis): जेव्हा दोन्ही किडन्या निकामी होतात, तेव्हा रक्तातील नायट्रोजनयुक्त पदार्थ कृत्रिमरीत्या बाहेर काढण्यासाठी 'डायलिसिस' यंत्राचा वापर करतात.

🧠२. मज्जासंस्था (Nervous System)

Control Center

रचनात्मक एकक: चेतापेशी (Neuron). (मानवी शरीरातील सर्वात लांब पेशी).

[Image of human brain structure]

मानवी मेंदूचे ३ भाग:

भाग	अवयव	कार्य (Function)
अग्र मस्तिष्क (Forebrain)	प्रमस्तिष्क (Cerebrum)	मेंदूचा सर्वात मोठा भाग (८०%). बुद्धिमत्ता, स्मरणशक्ती, विचार करणे, ऐच्छिक हालचाली.
मध्य मस्तिष्क (Midbrain)	-	दृष्टी आणि श्रवण यांच्या प्रतिक्षिप्त क्रियांचे नियंत्रण.
पश्च मस्तिष्क (Hindbrain)	१. अनुमस्तिष्क (Cerebellum) २. लंबमज्जा (Medulla Oblongata)	१. शरीराचा तोल सांभाळणे (Balance). २. अनैच्छिक क्रिया (हृदयाचे ठोके, श्वासोच्छ्वास, शिंकणे) नियंत्रित करणे.

            ⚡ प्रतिक्षिप्त क्रिया (Reflex Action): मेंदूला न कळवता, चेतारज्जूने (Spinal Cord) घेतलेला त्वरित निर्णय. उदा. गरम वस्तूला हात लागताच मागे घेणे.
        

🧬३. अंतःस्रावी ग्रंथी (Endocrine System)

Hormones

या 'विनाल ग्रंथी' (Ductless Glands) असतात. त्या आपले स्राव (संप्रेरके/Hormones) थेट रक्तात सोडतात.

[Image of endocrine glands location in human body]

ग्रंथी (Gland)	स्थान	संप्रेरक (Hormone) व कार्य
पियुषिका (Pituitary)	मेंदूच्या खाली	मास्टर ग्लँड. वाढीचे संप्रेरक (Growth Hormone). इतर ग्रंथींवर नियंत्रण ठेवते.
कंठस्थ (Thyroid)	गळ्यामध्ये	थायरॉक्सिन (Thyroxine): शरीराच्या चयापचय क्रियेवर नियंत्रण. (आयोडीनच्या कमतरतेमुळे 'गलगंड' होतो).
स्वादुपिंड (Pancreas)	जठराच्या खाली	इन्सुलिन (Insulin): रक्तातील साखरेचे प्रमाण नियंत्रित करणे. (कमतरतेमुळे मधुमेह/Diabetes होतो).
अधिवृक्क (Adrenal)	किडनीच्या वर	ॲड्रेनालाईन (Adrenaline): आणीबाणीच्या काळात (भीती, संकट) शरीराला तयार करणे. (Fight or Flight Hormone).

मानवी शरीर रचना: भाग २

महत्त्वाचे घटक:

उत्सर्जनाचे प्रकार (प्राण्यांनुसार):

मानवी मेंदूचे ३ भाग:

Premium Resources