ParikshaNiti
पोषण (Nutrition) वनस्पती (प्रकाशसंश्लेषण) आणि मानवी आहार
पोषण (मानव आणि वनस्पतींमध्ये - प्रकाशसंश्लेषण) 1/11/2026
पोषण (Nutrition)
वनस्पती (प्रकाशसंश्लेषण) आणि मानवी आहार
🌿१. वनस्पतींमधील पोषण
Autotrophic
हिरव्या वनस्पती स्वतःचे अन्न स्वतः तयार करतात, या प्रक्रियेला प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis) म्हणतात. यासाठी ४ घटकांची आवश्यकता असते: सूर्यप्रकाश, हरितद्रव्य (Chlorophyll), कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) आणि पाणी.
6CO₂ + 12H₂O &xrightarrow[Chlorophyll]{Sunlight} C₆H₁₂O₆ + 6H₂O + 6O₂
(कार्बन डायऑक्साइड + पाणी → ग्लुकोज + पाणी + ऑक्सिजन)
| घटक | भूमिका/स्रोत |
|---|---|
| हरितलवके (Chloroplast) | पानांमध्ये असतात. यात 'हरितद्रव्य' असते जे सौर ऊर्जा शोषून घेते. |
| वायू (Gas Exchange) | पानावरील पर्णरंध्राद्वारे (Stomata) CO₂ आत घेतला जातो आणि O₂ बाहेर सोडला जातो. |
| अन्न साठा | तयार झालेले ग्लुकोज वनस्पतींमध्ये स्टार्च (Starch) च्या स्वरूपात साठवले जाते. |
| परजीवी वनस्पती | अमरवेल (Cuscuta) - स्वतःचे अन्न बनवू शकत नाही, दुसऱ्या झाडावर जगते. |
🍞२. मानवी पोषण: मुख्य घटक
| पोषकद्रव्य | कार्य (Function) | कॅलरीज (प्रति ग्रॅम) |
|---|---|---|
| कर्बोदके (Carbohydrates) |
शरीराला ऊर्जा पुरवणे. (उदा. पोळी, भात, बटाटा). | ४ कॅलरीज/ग्रॅम |
| प्रथिने (Proteins) |
शरीराची वाढ आणि झीज भरून काढणे. (Body Building). (उदा. डाळी, दूध, अंडी). | ४ कॅलरीज/ग्रॅम |
| स्निग्ध पदार्थ (Fats) |
ऊर्जेचा साठा करणे आणि तापमान नियंत्रित ठेवणे. (उदा. तेल, तूप). | ९ कॅलरीज/ग्रॅम (सर्वाधिक ऊर्जा) |
💊३. जीवनसत्त्वे आणि अभावजन्य रोग
IMP Topic
जीवनसत्त्वे (Vitamins) शरीराला अल्प प्रमाणात लागतात पण अत्यावश्यक असतात.
| जीवनसत्त्व | शास्त्रीय नाव (Chemical Name) | अभावी होणारा रोग (Deficiency Disease) |
|---|---|---|
| अ (A) | रेटिनॉल (Retinol) | रातांधळेपणा (Night Blindness) |
| ब-१ (B1) | थायमिन (Thiamine) | बेरी-बेरी (Beri-Beri) |
| ब-१२ (B12) | सायनोकोबालामिन | ॲनिमिया (पांडुरोग) |
| क (C) | ॲस्कॉर्बिक ॲसिड (Ascorbic Acid) | स्कर्व्ही (Scurvy) - हिरड्यातून रक्त येणे. |
| ड (D) | कॅल्सिफेरॉल (Calciferol) | मुडदूस (Rickets) - हाडे मऊ होणे. |
| ई (E) | टोकोफेरॉल (Tocopherol) | वांझपणा (Infertility). |
| के (K) | फायलोक्विनोन | रक्त न गोठणे (Hemorrhage). |
| आयोडीन | (खनिज) | गलगंड (Goiter) - थायरॉईड ग्रंथीची सूज. |
💡 विद्राव्यता (Solubility):
• पाण्यात विरघळणारी: B आणि C (ही लघवीवाटे बाहेर जातात, त्यामुळे रोज घ्यावी लागतात).
• मेदात (Fat) विरघळणारी: A, D, E, K (ही शरीरात साठवली जातात).
• पाण्यात विरघळणारी: B आणि C (ही लघवीवाटे बाहेर जातात, त्यामुळे रोज घ्यावी लागतात).
• मेदात (Fat) विरघळणारी: A, D, E, K (ही शरीरात साठवली जातात).
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup