ParikshaNiti
रोग आणि आरोग्य (Disease & Health) संक्रामक रोग, लसीकरण आणि कुपोषण
रोग आणि आरोग्य (संक्रामक रोग, लसीकरण, साथीचे रोग, कुपोषण) 1/11/2026
रोग आणि आरोग्य (Disease & Health)
संक्रामक रोग, लसीकरण आणि कुपोषण
🦠१. संसर्गजन्य रोग (Infectious Diseases)
Pathogens
दूषित हवा, पाणी, अन्न किंवा वाहक (कीटक) यांच्यामार्फत पसरणारे रोग.
A. जिवाणूजन्य रोग (Bacterial Diseases):
| रोग | जिवाणू (Bacteria) | प्रभावित अवयव / लक्षणे |
|---|---|---|
| क्षयरोग (TB) | मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलोसिस | फुफ्फुस. (दीर्घकाळ खोकला, थुंकीतून रक्त). लस: BCG. |
| टायफॉईड (विषमज्वर) | साल्मोनेला टायफी | आतडे. (तीव्र ताप). चाचणी: विडाल टेस्ट (Widal Test). |
| कॉलरा (पटकी) | व्हिब्रिओ कॉलरी | आतडे. (उलट्या आणि जुलाब - राईस वॉटर स्टूल). |
| कुष्ठरोग (Leprosy) | मायकोबॅक्टेरियम लेप्री | त्वचा आणि चेतासंस्था. (हॅन्सनचा रोग म्हणतात). |
B. विषाणूजन्य रोग (Viral Diseases):
| रोग | विषाणू / वाहक | महत्त्वाचे |
|---|---|---|
| एड्स (AIDS) | HIV (Human Immunodeficiency Virus) | प्रतिकारशक्ती नष्ट होते (T-Cells). चाचणी: ELISA, Western Blot. |
| डेंग्यू | डेंग्यू व्हायरस (वाहक: एडीस इजिप्ती डास) | रक्तातील प्लेटलेट्स कमी होतात. |
| पोलिओ | एंटरोव्हायरस | मध्यवर्ती मज्जासंस्थेवर परिणाम. भारत २०१४ मध्ये 'पोलिओमुक्त' झाला. |
| रेबीज | र्हॅब्डो व्हायरस (Rhabdo) | कुत्रा चावल्यामुळे होतो. पाण्याची भीती वाटते (Hydrophobia). |
C. आदिजीवजन्य (Protozoan):
- हिवताप (Malaria): प्लास्मोडियम मुळे होतो. वाहक: ॲनाफिलस मादी डास.
💉२. लसीकरण (Vaccination)
Prevention
एडवर्ड जेन्नर: लसीकरणाचे जनक (पहिली लस: देवीची लस - Smallpox).
| लस (Vaccine) | कोणत्या रोगावर? | कधी देतात? |
|---|---|---|
| BCG | क्षयरोग (TB) | जन्मताच (डाव्या खांद्यावर). |
| OPV / IPV | पोलिओ | तोंडावाटे (दो बूंद जिंदगी के). (Salk - इंजेक्शन, Sabin - ओरल). |
| DPT (त्रिगुणी) | घटसर्प (Diphtheria), डांग्या खोकला (Pertussis), धनुर्वात (Tetanus). | ६, १०, १४ आठवड्यांत. |
| MMR | गोवर (Measles), गालगुंड (Mumps), रुबेला. | ९-१२ महिने. |
🌈 मिशन इंद्रधनुष्य: भारत सरकारने २०१४ मध्ये सुरू केलेली मोहीम. उद्देश: बालकांचे आणि गरोदर मातांचे संपूर्ण लसीकरण करणे.
🥣३. कुपोषण (Malnutrition)
आहारातील पोषकद्रव्यांच्या कमतरतेमुळे होणारी स्थिती. प्रामुख्याने प्रथिनांच्या (Protein) कमतरतेमुळे लहान मुलांत दोन रोग होतात:
| रोग | कारण | लक्षणे |
|---|---|---|
| क्वाशिओरकॉर (Kwashiorkor) |
फक्त प्रथिनांची कमतरता. | पोट फुगणे (Pot belly), अंगावर सूज येणे, त्वचा कोरडी पडणे. |
| मरास्मस (Marasmus) |
प्रथिने + ऊर्जा (कॅलरीज) दोघांची कमतरता. | अंग काठीसारखे वाळणे (सुकटी), बरगड्या दिसणे. (१ वर्षाखालील मुलांत जास्त आढळते). |
⚖️ BMI (Body Mass Index): लठ्ठपणा किंवा कुपोषण मोजण्याचे सूत्र.
BMI = वजन (kg) / उंचीचा वर्ग (m²)
BMI = वजन (kg) / उंचीचा वर्ग (m²)
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup