ParikshaNiti
वनस्पती आणि प्राणी विज्ञान सजीवांचे वर्गीकरण आणि वैशिष्ट्ये
वनस्पती आणि प्राणी विज्ञान (वनस्पतींचे वर्गीकरण, प्राण्यांचे वैशिष्ट्ये) 1/11/2026
वनस्पती आणि प्राणी विज्ञान
सजीवांचे वर्गीकरण आणि वैशिष्ट्ये
🌿१. वनस्पतींचे वर्गीकरण (Plant Kingdom)
Eichler (1883)
वनस्पतींचे दोन मुख्य उपसृष्टीमध्ये वर्गीकरण केले जाते:
A. अबीजपत्री (Cryptogams) - फुले/बिया नसलेल्या:
| विभाग (Division) | वैशिष्ट्ये | उदाहरणे |
|---|---|---|
| थॅलोफायटा (Thallophyta) | मूळ, खोड, पाने असे अवयव नसतात. (प्रामुख्याने शैवाल). | स्पायरोगायरा, उलवा. |
| ब्रायोफायटा (Bryophyta) | 'वनस्पती सृष्टीचे उभयचर' (Amphibians). वाढीसाठी जमीन पण प्रजननासाठी पाणी लागते. | मॉस (Funaria), रिक्सिया. |
| टेरिडोफायटा (Pteridophyta) | पाणी व अन्नासाठी ऊती (संवहनी संस्था) असणाऱ्या पहिल्या वनस्पती. यांना फुले येत नाहीत. | नेचे (Ferns). |
B. बीजपत्री (Phanerogams) - फुले/बिया येणाऱ्या:
- अनावृत्तबीजी (Gymnosperms): बियांवर नैसर्गिक आवरण नसते (उघड्या बिया). उदा. सायकस, पाईन, ख्रिसमस ट्री.
- आवृत्तबीजी (Angiosperms): बिया फळांच्या आत असतात. उदा. आंबा, मका.
🆚२. एकदल vs द्विदल वनस्पती
| गुणधर्म | एकदल (Monocot) | द्विदल (Dicot) |
|---|---|---|
| बिया | बीजपत्र एकच असते. (डाळ होत नाही). | दोन बीजपत्रे असतात. (डाळ होते). |
| मुळे | तंतुमुळे (Fibrous Roots). | सोटमूळ (Tap Root). |
| पाने (शिराविन्यास) | समांतर शिराविन्यास (Parallel). | जाळीदार शिराविन्यास (Reticulate). |
| उदाहरणे | गहू, मका, कांदा, केळी. | शेंगदाणा, आंबा, हरभरा. |
🦁३. प्राणी वर्गीकरण (Animal Kingdom)
Chordates
प्राण्यांचे दोन मुख्य गट: असमपृष्ठरज्जू (Non-Chordates - पाठीचा कणा नसलेले) आणि समपृष्ठरज्जू (Chordates - पाठीचा कणा असलेले).
A. असमपृष्ठरज्जू (महत्त्वाचे संघ):
- संधिपाद (Arthropoda): प्राणी सृष्टीतील सर्वात मोठा संघ. यांना जोडलेले पाय असतात. (उदा. झुरळ, फुलपाखरू, खेकडा).
- मृदुकाय (Mollusca): दुसरा सर्वात मोठा संघ. शरीर मऊ असते. (उदा. गोगलगाय, ऑक्टोपस).
B. समपृष्ठरज्जू (Vertebrates) - ५ वर्ग:
[Image of vertebrate classification fish amphibian reptile bird mammal]| वर्ग (Class) | हृदय (कप्पे) | रक्त (Blood) | वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|---|
| मत्स्य (Pisces) | २ कप्पे | शीतरक्ती (Cold) | कल्ले (Gills) असतात. उदा. शार्क, पापलेट. |
| उभयचर (Amphibia) | ३ कप्पे | शीतरक्ती | जमीन व पाणी दोन्हीकडे राहतात. त्वचा ओलसर असते. उदा. बेडूक. |
| सरीसृप (Reptilia) | ३ कप्पे (अपवाद: मगर - ४) | शीतरक्ती | सरपटणारे प्राणी. अंगावर खवले असतात. उदा. साप, कासव. |
| पक्षी (Aves) | ४ कप्पे | उष्णरक्ती (Warm) | हाडे पोकळ असतात (उ्डण्यासाठी). |
| सस्तन (Mammalia) | ४ कप्पे | उष्णरक्ती | दूध देणाऱ्या ग्रंथी (Mammary Glands) असतात. उदा. मानव, वटवाघूळ, देवमासा. |
🦇 अपवाद (Exceptions):
• वटवाघूळ (Bat): हा पक्षी नसून सस्तन प्राणी आहे (कारण पिल्लांना दूध पाजतो).
• देवमासा (Blue Whale): हा मासा नसून सस्तन प्राणी आहे.
• सीहॉर्स (Seahorse): हा 'मासा' (Pisces) आहे.
• वटवाघूळ (Bat): हा पक्षी नसून सस्तन प्राणी आहे (कारण पिल्लांना दूध पाजतो).
• देवमासा (Blue Whale): हा मासा नसून सस्तन प्राणी आहे.
• सीहॉर्स (Seahorse): हा 'मासा' (Pisces) आहे.
🌡️शीतरक्ती vs उष्णरक्ती
- शीतरक्ती (Cold Blooded): पर्यावरणाच्या तापमानानुसार स्वतःच्या शरीराचे तापमान बदलणारे. (उदा. साप, बेडूक, मासे). थंडीत हे बाहेर येत नाहीत (शीतसमाधी).
- उष्णरक्ती (Warm Blooded): बाहेर कितीही थंडी/उष्णता असली तरी शरीराचे तापमान स्थिर ठेवणारे. (उदा. पक्षी आणि मानव/सस्तन).
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup