🧩 समास - मराठी

मराठी व्याकरणातील समास (Compound Words) आणि त्याचे प्रकार यांची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे.

🧩 समास (Compound Words)

समासाची व्याख्या: जेव्हा दोन किंवा अधिक शब्द जोडले जातात आणि त्यांपासून एक जोडशब्द (Compound Word) तयार होतो, तसेच त्या शब्दांमधील विभक्ती प्रत्यय किंवा संबंध दर्शवणारे शब्द गाळले जातात, तेव्हा त्या प्रक्रियेला समास (Samas) म्हणतात.

उदाहरणे:

विग्रह: पोळी साठी पाट → समासिक शब्द: पोळपाट

विग्रह: गाई करिता रान → समासिक शब्द: गायरान

विग्रह: कमळा प्रमाणे नयन → समासिक शब्द: कमलनयन

समासिक शब्द आणि विग्रह

समासिक शब्द: समासाने तयार झालेला जोडशब्द. (उदा. पोळपाट)

विग्रह: समासिक शब्द कोणत्या शब्दांपासून बनला आहे, हे स्पष्ट करण्यासाठी केलेली फोड. (उदा. पोळीसाठी पाट)

📝 समासाचे मुख्य प्रकार (Main Types of Samas)

समासामध्ये समाविष्ट असलेल्या पदांपैकी (शब्दांपैकी) कोणते पद प्रधान (मुख्य) आहे यावरून समासाचे चार मुख्य प्रकार पडतात:

क्र.	समासाचा प्रकार	कोणते पद प्रधान असते?
१	अव्ययीभाव समास (Adverbial Compound)	पहिले पद प्रधान
२	तत्पुरुष समास (Determinative Compound)	दुसरे पद प्रधान
३	द्वंद्व समास (Copulative Compound)	दोन्ही पदे प्रधान
४	बहुव्रीही समास (Exocentric Compound)	दोन्ही पदे गौण (तिसऱ्याच अर्थाचा बोध)

I. अव्ययीभाव समास (Avyayibhav Samas)

वैशिष्ट्ये: या समासात पहिले पद (First Term) प्रधान असते आणि ते बहुधा अव्यय किंवा उपसर्ग असते. सामासिक शब्द पूर्णपणे क्रियाविशेषण अव्ययाप्रमाणे वापरला जातो.

ओळख: या शब्दांची सुरुवात सामान्यत: प्रति, आ, यथा, बे यांसारख्या अव्ययांनी किंवा उपांनी होते.

उदाहरणे	विग्रह
आजन्म	जन्मापासून
प्रतिदिन	प्रत्येक दिवशी
यथाशक्ती	शक्तीप्रमाणे
गैरहजर	हजेरीशिवाय

II. तत्पुरुष समास (Tatpurush Samas)

वैशिष्ट्ये: या समासात दुसरे पद (Second Term) प्रधान असते. विग्रह करताना पहिल्या व दुसऱ्या पदाचा संबंध दर्शवणारे विभक्ती प्रत्यय वापरावे लागतात.

ओळख: विग्रह करताना ज्या विभक्तीचा किंवा शब्दाचा वापर करावा लागतो, त्यानुसार तत्पुरुष समासाचे उपप्रकार पडतात.

उपप्रकार:

उपप्रकार	वैशिष्ट्ये/विग्रह	उदाहरणे
अ) विभक्ती तत्पुरुष	विग्रहात विभक्ती प्रत्ययाचा वापर होतो (प्रथमा आणि संबोधन वगळता).	तोंडपाठ (तोंडाने पाठ - तृतीया), देशाटन (देशात अटन - सप्तमी)
ब) अलुक् तत्पुरुष	यात विभक्ती प्रत्यय लुप्त होत नाही (उदा. शेतीत, मनात).	तोंडी लावणे (तोंडी + लावणे), पोटात गोळा
क) उपपद/कृदंत तत्पुरुष	दुसरे पद कृदंत (क्रियापद) किंवा धातूसाधित असते.	ग्रंथकर्ता (ग्रंथ करणारा), शेतकरी (शेतात काम करणारा)
ड) नञ् तत्पुरुष	पहिले पद अभाव किंवा नकार दर्शवते. (अ, अन्, न, ना, बे इ.)	अयोग्य (योग्य नसलेले), नापसंत (पसंत नसलेले)
इ) कर्मधारय तत्पुरुष	दोन्ही पदे एकाच नामाचे विशेषण किंवा उपमान-उपमेय असतात (समानात येतात).	महादेव (महान असा देव), कमलनयन (कमळासारखे नयन)
फ) द्विगु तत्पुरुष	पहिले पद संख्यावाचक विशेषण असते आणि सामासिक शब्दातून समुहाचा बोध होतो.	त्रिभुवन (तीन भुवनांचा समूह), पंचारती (पाच आरत्यांचा समूह)

III. द्वंद्व समास (Dwandva Samas)

वैशिष्ट्ये: या समासात दोन्ही पदे (Both Terms) प्रधान असतात. विग्रह करताना 'आणि', 'किंवा', 'अथवा', 'व' या उभयान्वयी अव्ययांचा उपयोग करावा लागतो.

ओळख: दोन्ही पदांना सारखे महत्त्व असते.

उपप्रकार:

उपप्रकार	वैशिष्ट्ये/विग्रह	उदाहरणे
इतरेतर द्वंद्व	विग्रहात आणि, व चा उपयोग होतो. (दोन्ही घटक अपेक्षित)	राम-लक्ष्मण (राम आणि लक्ष्मण), आई-वडील (आई आणि वडील)
वैकल्पिक द्वंद्व	विग्रहात किंवा, अथवा चा उपयोग होतो. (दोघांपैकी एक अपेक्षित)	पास-नापास (पास किंवा नापास), बरे-वाईट (बरे किंवा वाईट)
समाहार द्वंद्व	पदांसोबत त्याच प्रकारच्या इतर वस्तूंचाही समावेश होतो.	चहापाणी (चहा, पाणी, फराळाचे इतर पदार्थ), गवतबीवत (गवत व इतर पदार्थ)

IV. बहुव्रीही समास (Bahuvrihi Samas)

वैशिष्ट्ये: या समासात पहिले व दुसरे दोन्ही पदे गौण (अप्रसिद्ध) असतात. दोन्ही पदे मिळून तिसऱ्याच अर्थाचा बोध होतो. सामासिक शब्द हा बहुधा विशेषणाचे काम करतो.

ओळख: विग्रहात 'आहे', 'असा', 'ज्याचा', 'जी' यांसारखे शब्द येतात.

उपप्रकार:

उपप्रकार	वैशिष्ट्ये/विग्रह	उदाहरणे
विभक्ती बहुव्रीही	विग्रहात विभक्तीचा उपयोग होतो.	दशमुख (दहा मुखे आहेत ज्याला असा $\rightarrow$ रावण), नीलकंठ (निळा कंठ आहे ज्याचा $\rightarrow$ शंकर)
नञ् बहुव्रीही	पहिले पद नकारात्मक असते (अ, अन्, न, ना, निः).	अनादी (नाही आदी ज्याला तो), निर्जीव (निःशेष जीव गेला आहे ज्यातून)
सह बहुव्रीही	पहिले पद सह किंवा स (सोबत/सहित) असते.	सपरिवार (परिवारासह जो आहे तो), सबल (बळासहित जो आहे तो)
तुल्लयोग बहुव्रीही	पहिले पद 'सह' असून ते विशेषणाचे काम करते.	सपत्नीक (पत्नीसहित जो आहे तो)

समास हा शब्दसंग्रह वाढवण्यास आणि कमी शब्दांत मोठा अर्थ व्यक्त करण्यास मदत करतो.

🧩 समास (Compound Words)

समासिक शब्द आणि विग्रह

📝 समासाचे मुख्य प्रकार (Main Types of Samas)

I. अव्ययीभाव समास (Avyayibhav Samas)

II. तत्पुरुष समास (Tatpurush Samas)

III. द्वंद्व समास (Dwandva Samas)

उपप्रकार:

IV. बहुव्रीही समास (Bahuvrihi Samas)

उपप्रकार:

Premium Resources