ParikshaNiti
अनुवंशिकी आणि उत्क्रांती Genetics, DNA, Mutation & Evolution
अनुवंशिकी आणि उत्क्रांती (मेंडेलचे नियम, DNA, उत्परिवर्तन) 1/11/2026
अनुवंशिकी आणि उत्क्रांती
Genetics, DNA, Mutation & Evolution
🌱१. मेंडेलचे नियम (Mendel's Laws)
Father of Genetics
ग्रेगोर जोहान मेंडेल यांनी वाटाण्याच्या झाडावर (Pisum sativum) प्रयोग करून अनुवंशिकतेचे नियम मांडले.
[Image of Mendel monohybrid cross diagram]महत्त्वाच्या संकल्पना:
- प्रभावी (Dominant): जो गुणधर्म पहिल्या पिढीत (F1) दिसून येतो. (उदा. उंच झाड - T).
- अप्रभावी (Recessive): जो गुणधर्म पहिल्या पिढीत लपलेला राहतो. (उदा. बुटके झाड - t).
- जीनोटाइप (Genotype): जनुकीय रचना (उदा. TT, Tt, tt).
- फिनोटाइप (Phenotype): बाहेरून दिसणारे रूप (उदा. उंच, बुटके).
📊 एकसंकर प्रयोग (Monohybrid Ratio):
Phenotypic Ratio = 3 : 1 (३ उंच : १ बुटके)
Genotypic Ratio = 1 : 2 : 1 (TT : Tt : tt)
Phenotypic Ratio = 3 : 1 (३ उंच : १ बुटके)
Genotypic Ratio = 1 : 2 : 1 (TT : Tt : tt)
🧬२. DNA आणि RNA
Molecular Biology
DNA (Deoxyribonucleic Acid): सजीवांच्या वाढीसाठी आणि प्रजननासाठी आवश्यक माहिती यात साठवलेली असते.
- रचना (Structure): 'वॉट्सन आणि क्रिक' (Watson & Crick) यांनी DNA ची 'दुहेरी सर्पिलाकार' (Double Helix) रचना शोधली (१९५३).
- नायट्रोजन बेसेस:
- ॲडेनाइन (A) = थायमिन (T) (दोहेरी बंध)
- ग्वानिन (G) ≡ सायटोसिन (C) (तिहेरी बंध)
DNA vs RNA फरक:
| गुणधर्म | DNA | RNA |
|---|---|---|
| साखर (Sugar) | डीऑक्सिरायबोज | रायबोज |
| नायट्रोजन बेस | A, G, C, Thymine (T) | A, G, C, Uracil (U) |
| रचना | दुहेरी धागा (Double Stranded) | एकेरी धागा (Single Stranded) |
| कार्य | माहिती साठवणे. | प्रथिने तयार करणे (Protein Synthesis). |
🐒३. उत्क्रांती (Evolution)
Darwin
सजीवांमध्ये अत्यंत सावकाश होणारा क्रमिक बदल म्हणजे उत्क्रांती.
[Image of human evolution stages]| शास्त्रज्ञ | सिद्धांत (Theory) | सारांश |
|---|---|---|
| लॅमार्क (Lamarckism) |
इंद्रियांचा वापर व न वापर (Use & Disuse) | ज्या अवयवाचा वापर जास्त होतो तो विकसित होतो, आणि ज्याचा होत नाही तो नष्ट होतो. (उदा. जिराफाची मान, सापाचे पाय). |
| डार्विन (Darwinism) |
नैसर्गिक निवडीचा सिद्धांत (Natural Selection) | 'सक्षम तोच टिकेल' (Survival of the Fittest). निसर्ग अशाच सजीवांची निवड करतो जे पर्यावरणाशी जुळवून घेतात. पुस्तक: Origin of Species. |
🦴 अवशेषांगे (Vestigial Organs): मानवी शरीरातील निकामी अवयव जे पूर्वजांमध्ये उपयोगी होते.
उदा. आंत्रपुच्छ (Appendix), माकडहाड (Tail bone), अक्कलदाढ (Wisdom teeth).
उदा. आंत्रपुच्छ (Appendix), माकडहाड (Tail bone), अक्कलदाढ (Wisdom teeth).
⚠️४. उत्परिवर्तन (Mutation)
व्याख्या: जनुकांमध्ये (Genes) अचानक होणारा बदल म्हणजे उत्परिवर्तन. हा सिद्धांत ह्युगो द व्ह्रिस (Hugo de Vries) यांनी मांडला.
जनुकीय विकृती (Genetic Disorders):
- डाउन्स सिंड्रोम (Down Syndrome): २१ व्या गुणसूत्राची एक जोडी जास्त असते (Trisomy of 21). अशा व्यक्ती मतिमंद असतात (मंगोलिकता).
- सिकल सेल ॲनिमिया (Sickle Cell Anemia): तांबड्या रक्तपेशींचा आकार विळ्यासारखा (Sickle) होतो. ऑक्सिजन वहन क्षमता कमी होते.
- टर्नर सिंड्रोम (Turner Syndrome): स्त्रियांमध्ये एक X गुणसूत्र कमी असते (44+X).
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup