ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti
Homeसामान्य विज्ञान३. जीवविज्ञान (Biology)

पर्यावरण आणि जैवविविधता परिसंस्था, प्रदूषण आणि संवर्धन कायदे

पर्यावरण आणि जैवविविधता (अन्नसाखळी, पर्यावरण प्रदूषण, संरक्षण) 1/11/2026
Environment & Biodiversity

पर्यावरण आणि जैवविविधता

परिसंस्था, प्रदूषण आणि संवर्धन कायदे

🕸️१. परिसंस्था आणि अन्नसाखळी
Ecosystem

परिसंस्था (Ecosystem): जैविक (Living) आणि अजैविक (Non-living) घटकांमधील आंतरक्रिया.

[Image of trophic levels food chain pyramid]
पोषण पातळी (Trophic Level) घटक उदाहरण
उत्पादक (Producers) स्वतःचे अन्न स्वतः बनवणारे (स्वयंपोषी) हिरव्या वनस्पती, शैवाल.
प्राथमिक भक्षक (Primary Consumers) शाकाहारी प्राणी टोळ, हरिण, हत्ती.
द्वितीयक भक्षक मांसाहारी (प्राथमिक भक्षकांवर जगणारे) बेडूक, कोल्हा.
तृतीयक/सर्वोच्च भक्षक इतर मांसाहारी प्राण्यांना खाणारे वाघ, सिंह, गरुड.
विघटक (Decomposers) मृत शरीराचे विघटन करणारे बुरशी (Fungi), जिवाणू (Bacteria).
⚡ उर्जेचा १०% नियम (Lindeman's 10% Law):
एका पोषण पातळीकडून दुसऱ्या पातळीकडे ऊर्जा संक्रमित होताना फक्त १०% ऊर्जा पुढे जाते. उर्वरित ९०% ऊर्जा उष्णतेच्या स्वरूपात वाया जाते. त्यामुळे अन्नसाखळीत ३-४ पेक्षा जास्त टप्पे नसतात.
🏭२. पर्यावरण प्रदूषण
[Image of greenhouse effect diagram]

महत्त्वाच्या संकल्पना:

  • हरितगृह परिणाम (Greenhouse Effect): पृथ्वीभोवती असलेल्या वातावरणातील वायूंमुळे (CO₂, मिथेन) उष्णता अडकून राहते, ज्यामुळे पृथ्वी उबदार राहते. पण अति प्रमाणामुळे 'ग्लोबल वॉर्मिंग' होते.
    प्रमुख वायू: CO₂ (६०%), मिथेन (CH₄), CFC, नायट्रस ऑक्साईड.
  • ओझोन थर (Ozone Layer):
    • स्थान: स्थितांबर (Stratosphere).
    • कार्य: सूर्याच्या अतिनील (UV) किरणांपासून रक्षण.
    • क्षय (Depletion): CFC (क्लोरोफ्लुरो कार्बन) मुळे ओझोनला छिद्रे पडतात (मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल, १९८७).
  • जैविक विशालन (Bio-magnification): विषारी पदार्थ (उदा. DDT, पारा) अन्नसाखळीत एका पातळीवरून दुसऱ्या पातळीवर जाताना त्यांचे प्रमाण वाढत जाते. मानवात हे प्रमाण सर्वाधिक असते.
🌧️ आम्ल पर्जन्य (Acid Rain): SO₂ (सल्फर डायऑक्साइड) आणि NO₂ (नायट्रोजन डायऑक्साइड) हे वायू पावसाच्या पाण्यात मिसळल्यामुळे होतो. यामुळे ताजमहाल पिवळा पडत आहे.
🐯३. जैवविविधता आणि संवर्धन
Conservation

हॉटस्पॉट्स (Hotspots): असे भाग जिथे जैवविविधता खूप जास्त आहे पण ती नष्ट होण्याचा धोका आहे. भारतात ४ हॉटस्पॉट्स आहेत:

  1. पश्चिम घाट (सह्याद्री)
  2. हिमालय
  3. इंडो-बर्मा (ईशान्य भारत)
  4. सुंदरलँड (अंदमान-निकोबार)
[Image of biodiversity hotspots in India map]

संवर्धनाचे प्रकार (Conservation Types):

प्रकार अर्थ उदाहरणे
In-situ
(मूळ जागी)		 प्राण्यांना त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासातच सुरक्षित ठेवणे. राष्ट्रीय उद्याने (National Parks), अभयारण्ये (Sanctuaries), राखीव जीवावरण (Biosphere Reserves).
Ex-situ
(बाहेर)		 प्राण्यांना नैसर्गिक अधिवासातून बाहेर काढून सुरक्षित जागी ठेवणे. प्राणी संग्रहालय (Zoo), बोटॅनिकल गार्डन, बीज बँक (Seed Bank).

महत्त्वाचे कायदे आणि प्रकल्प:

  • वन्यजीव संरक्षण कायदा: १९७२
  • प्रकल्प वाघ (Project Tiger): १ एप्रिल १९७३
  • पर्यावरण संरक्षण कायदा: १९८६
  • जैवविविधता कायदा: २००२

Premium Resources

Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files

100% Free Signup

पर्यावरण आणि जैवविविधता परिसंस्था, प्रदूषण आणि संवर्धन कायदे - सामान्य विज्ञान | ParikshaNiti