🎶 संधी (Sandhi)

मराठी व्याकरणातील संधी (Sandhi - Joining of sounds) आणि त्याचे प्रकार (स्वर, व्यंजन, विसर्ग) यांची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे.

🎶 संधी (Sandhi)

संधीची व्याख्या: जवळील दोन वर्णांचे (Sounds/Letters) एकत्रीकरण करून एक नवीन वर्ण तयार होतो, तेव्हा त्या वर्ण एकत्र करण्याच्या प्रकाराला संधी म्हणतात.

सोप्या भाषेत: संधी म्हणजे जुळणे किंवा एकत्र येणे. संधी होताना पहिल्या शब्दातील अंतिम वर्ण आणि दुसऱ्या शब्दातील पहिला वर्ण एकत्र येऊन बदल घडवतात.

उदाहरणे: देव + आलय = देवालय (अ + आ = आ)

१. स्वर संधी (Vowel Sandhi)

व्याख्या: जेव्हा जवळ जवळ येणारे पहिले अक्षर स्वर असते आणि दुसरे अक्षरही स्वर असते, तेव्हा त्या दोन स्वरांच्या एकत्रीकरणातून जो बदल होतो, त्याला स्वर संधी म्हणतात.

अ) सजातीय स्वर संधी (Homogenous Vowel Sandhi)

जेव्हा दोन सजातीय (एकाच उच्चार स्थानातून निघणारे) स्वर एकत्र येतात.

दीर्घादेशाचा नियम: दोन सजातीय स्वर एकत्र येऊन त्यांच्या जागी एक दीर्घ स्वर तयार होतो.

अ + अ = आ (उदा. देव + अर्थ → देवार्था)

इ + इ = ई (उदा. कवी + इश्वर → कवीश्वर)

उ + उ = ऊ (उदा. गुरु + उपदेश → गुरूपदेश)

ब) विजातीय स्वर संधी (Heterogeneous Vowel Sandhi)

जेव्हा दोन विजातीय (वेगवेगळ्या उच्चार स्थानातून निघणारे) स्वर एकत्र येतात, तेव्हा त्या दोन स्वरांपैकी एका स्वराच्या जागी दुसरा स्वर येतो.

उदाहरणे:

अ/आ + इ/ई = ए (उदा. गण + ईश → गणेश)

अ/आ + उ/ऊ = ओ (उदा. सूर्य + उदय → सूर्योदय)

अ/आ + ए/ऐ = ऐ (उदा. सदा + एव → सदैव)

अ/आ + ओ/औ = औ (उदा. वन + औषधी → वनौषधी)

२. व्यंजन संधी (Consonant Sandhi)

व्याख्या: जेव्हा जवळ जवळ येणारे पहिले अक्षर व्यंजन असते आणि दुसरे अक्षर व्यंजन किंवा स्वर असते, तेव्हा त्या दोन वर्णांच्या एकत्रीकरणातून जो बदल होतो, त्याला व्यंजन संधी म्हणतात.

अ) प्रथम व्यंजन संधी

पहिला वर्ण कठोर व्यंजन असल्यास, त्या वर्णाच्या जागी त्याच गटातील पहिले कठोर व्यंजन येते.

नियम: पहिल्या शब्दातील शेवटचे व्यंजन क, च, ट, त, प (वर्गाचे पहिले व्यंजन) असेल, तर दुसऱ्या शब्दातील पहिले व्यंजन कठोर असले तरी पहिल्याच्या जागी तेच पहिले व्यंजन कायम राहते.

उदाहरणे:

सत् + पुत्र = सत्पुत्र

विपद् + काल = विपत्काल

ब) तृतीय व्यंजन संधी

पहिला वर्ण कठोर व्यंजन असल्यास, त्या वर्णाच्या जागी त्याच गटातील तिसरे व्यंजन येते.

नियम: पहिल्या शब्दातील शेवटचे व्यंजन क, च, ट, त, प असेल आणि दुसऱ्या शब्दाची सुरुवात स्वर किंवा मृदू व्यंजन (वर्गातील ३रा, ४था, ५वा किंवा य, र, ल, व) ने झाल्यास, पहिल्या व्यंजनाच्या जागी तिसरे व्यंजन येते.

उदाहरणे:

वाक् + ईश = वागीश (क् → ग्)

अप् + ज = अब्ज (प् → ब्)

क) अनुनासिक व्यंजन संधी (पर-सवर्ण)

पहिला वर्ण कठोर व्यंजन असल्यास आणि दुसरा वर्ण अनुनासिक (ङ, ञ, ण, न, म) असल्यास, पहिल्या वर्णाच्या जागी त्याच वर्गातील अनुनासिक (पाचवे व्यंजन) येते.

नियम: क, च, ट, त, प + अनुनासिक → पहिल्याच्या जागी त्याच वर्गातील अनुनासिक.

उदाहरणे:

जगत् + नाथ = जगन्नाथ (त् → न्)

षट् + मास = षण्मास (ट् → ण्)

३. विसर्ग संधी (Visarga Sandhi)

व्याख्या: जेव्हा जवळ जवळ येणाऱ्या पहिल्या शब्दातील शेवटचा वर्ण विसर्ग (ः) असतो आणि दुसऱ्या शब्दातील पहिला वर्ण स्वर किंवा व्यंजन असतो, तेव्हा त्या विसर्गाच्या जागी जो बदल होतो, त्याला विसर्ग संधी म्हणतात.

अ) विसर्गाचा 'ओ' होणे

विसर्गाच्या आधी 'अ' हा स्वर असून, विसर्गापुढे मृदू व्यंजन (ग, घ, ज, झ, ड, ढ, द, ध, ब, भ, य, र, ल, व, ह) आल्यास, विसर्गाचा 'ओ' होतो.

उदाहरणे:

मनः + बल = मनोबल (न + अ: → मनो)

तेजः + निधी = तेजोनिधी

ब) विसर्गाचा 'र्' होणे

विसर्गाच्या आधी 'अ' आणि 'आ' खेरीज कोणताही स्वर असल्यास आणि विसर्गापुढे स्वर किंवा मृदू व्यंजन आल्यास, विसर्गाचा 'र्' होतो.

उदाहरणे:

निः + अंतर = निरंतर

बहिः + अंग = बहिरंग

क) विसर्गाचा 'स्', 'श्', 'ष्' होणे

विसर्गापुढे कठोर व्यंजन आल्यास, विसर्गाच्या जागी श्, ष्, स् यांपैकी कोणताही वर्ण येतो.

उदाहरणे:

निः + तेज = निस्तेज

निः + छल = निश्छल

धनुः + टंकार = धनुष्टंकार

संधीचे नियम पाळल्याने भाषेला सुटसुटीतपणा व उच्चारांना एकरूपता येते.