वर्णमाला - मराठी

मराठी भाषेचा मूलभूत आधार म्हणजे वर्णमाला (Alphabet) होय. वर्णमालेची आणि त्यांच्या प्रकारांची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे.

🅰️ वर्णमाला (Alphabet)

वर्णाची व्याख्या: आपल्या तोंडातून निघणाऱ्या मूलभूत ध्वनींना (Basic Sounds) वर्ण म्हणतात. या वर्णांच्या लेखी खुणांना अक्षर म्हणतात. मराठी वर्णमालेत एकूण ५२ (नवीन सुधारणांनुसार) वर्ण आहेत.

वर्णमालेचे प्रमुख तीन विभाग:

स्वर (Vowels)

स्वरादी (Vowel-like sounds)

व्यंजने (Consonants)

१. स्वर (Vowels)

व्याख्या: ज्या वर्णांचा उच्चार करताना फुप्फुसातील हवा तोंडावाटे कोठेही न अडखळता बाहेर पडते, त्यांना स्वर म्हणतात.

मराठीत एकूण १४ स्वर आहेत.

अ) स्वरांचे प्रकार

प्रकार	वैशिष्ट्ये	उदाहरणे
ऱ्हस्व स्वर	उच्चारायला कमी वेळ लागतो.	अ, इ, उ, ऋ, लृ (५)
दीर्घ स्वर	उच्चारायला जास्त वेळ लागतो.	आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ (७)
संयुक्त स्वर	दोन स्वर एकत्र येऊन बनलेले.	ए (अ+इ), ऐ (आ+इ), ओ (अ+उ), औ (आ+ऊ)
नवीन स्वर (आगत)	इंग्रजी भाषेतून आलेले (Adopted from English).	ऍ, ऑ (२)

२. स्वरादी (Vowel-like sounds)

व्याख्या: ज्या वर्णांचा उच्चार करताना आधी स्वर येतो आणि नंतर उच्चार होतो, त्यांना स्वरादी म्हणतात. हे स्वरांवर आधारित असतात.

मराठीत स्वरादी दोन आहेत:

अं (अनुस्वार / Nasal Sound)

अः (विसर्ग / Aspiration)

३. व्यंजने (Consonants)

व्याख्या: ज्या वर्णांचा उच्चार करताना फुप्फुसातील हवा तोंडात किंवा कंठात अडवली जाते किंवा घासली जाते, त्यांना व्यंजने म्हणतात. व्यंजनांचा उच्चार पूर्ण करण्यासाठी स्वरांची मदत घ्यावी लागते.

मराठीत एकूण ३६ व्यंजने (२ नवीन व्यंजनांसह) आहेत.

व्यंजनांचे वर्गीकरण

व्यंजनांचे वर्गीकरण त्यांच्या उच्चार स्थानानुसार (Mouth Position) आणि उच्चारातील तीव्रतेनुसार (Effort) केले जाते.

अ) उच्चारानुसार प्रकार (Sparsh, Semi-vowel, Fricative, etc.)

प्रकार	उच्चार स्थान	उदाहरणे
स्पर्श व्यंजने (Sparsh)	मुखातील भागांचा स्पर्श (क ते म)	क, ख, ग, घ, ङ (२५)
अर्धस्वर (Semi-vowels)	उच्चार स्वरांसारखा (य, व, र, ल)	य, र, ल, व (४)
उष्मे/घर्षक (Sibilants)	घर्षण होऊन उष्ण हवा बाहेर पडते.	श, ष, स (३)
महाप्राण (Aspirate)	उच्चारात 'ह' मिसळल्यासारखा आवाज येतो.	ह (१)
स्वतंत्र	विशेष उच्चार (ळ)	ळ (१)
नवीन/आगत	इंग्रजी भाषेतून आलेले.	क्ष (क् + ष) आणि ज्ञ (द् + न्य) $\rightarrow$ (यांना जोडाक्षरे मानतात, पण सध्या वर्णमालेत समाविष्ट.)

ब) श्वास (Effort) आणि नादानुसार प्रकार (Voice)

प्रकार	वैशिष्ट्ये	उदाहरणे
कठोर व्यंजने (Hard / Unvoiced)	उच्चारताना कंप कमी असतो. (वर्गातील पहिले २)	क, ख, च, छ, ट, ठ, त, थ, प, फ
मृदू व्यंजने (Soft / Voiced)	उच्चारताना कंप जास्त असतो. (वर्गातील तिसरे, चौथे)	ग, घ, ज, झ, ड, ढ, द, ध, ब, भ
अनुनासिक (Nasal)	उच्चार नाकातून होतो. (वर्गातील पाचवे)	ङ, ञ, ण, न, म

वर्णमालेचा तक्ता (सारांश)

विभाग	उपप्रकार	एकूण संख्या
१. स्वर	ऱ्हस्व, दीर्घ, संयुक्त (ऍ, ऑ सह)	१४
२. स्वरादी	अनुस्वार, विसर्ग	०२
३. व्यंजने	स्पर्श, अर्धस्वर, उष्मे, महाप्राण, स्वतंत्र, संयुक्त	३६
एकूण वर्ण	---	५२