मुख्य संकल्पना: Assimilation, Accommodation, Equilibration, Schema

प्रकरण २: बाल विकासाची समज (Understanding Development)

२.१ जीन पियाजे (Jean Piaget) – मुख्य संकल्पना

पियाजे च्या संज्ञानात्मक विकासातील मुख्य संकल्पना

पियाजे यांच्या मते बालक सक्रिय ज्ञान निर्माते असतात. ते अनुभवातून ज्ञान तयार करतात. यासाठी चार मुख्य संकल्पना महत्त्वाच्या आहेत.

१. स्कीमा (Schema)

व्याख्या: बालकाच्या मनातील ज्ञानाची संघटित मानसिक चौकट किंवा संरचना.

• हे बालक जे जाणतो त्याचे मानसिक फाइल आहे.
• उदाहरण: बालकाला “कुत्रा” म्हणजे चार पाय, शेपूट, भुंकणे अशी स्कीमा तयार होते.
• विकास म्हणजे स्कीमाची संख्या व जटिलता वाढणे.

२. अॅसिमिलेशन (Assimilation)

व्याख्या: नवीन अनुभव किंवा माहितीला जुन्या स्कीमामध्ये बसवणे.

• नवीन गोष्ट जुन्या ज्ञानाशी जुळवून घेणे.
• उदाहरण: बालकाला बिल्ली दिसली तर तिला “कुत्रा” म्हणणे (कारण ती चार पायांची आहे – जुनी स्कीमा).
• हे सुलभ प्रक्रिया आहे.

३. अॅकॉमोडेशन (Accommodation)

व्याख्या: नवीन अनुभवाला बसवण्यासाठी जुनी स्कीमा बदलणे किंवा नवीन स्कीमा तयार करणे.

• जेव्हा नवीन माहिती जुनी स्कीमामध्ये बसत नाही तेव्हा ही प्रक्रिया होते.
• उदाहरण: बिल्लीला “कुत्रा” म्हणणे चुकल्यावर बालक नवीन स्कीमा तयार करतो – “बिल्ली” = चार पाय, शेपूट, म्यांव करणे.
• हे कठीण परंतु महत्त्वाचे आहे.

४. इक्विलिब्रेशन (Equilibration)

व्याख्या: Assimilation आणि Accommodation यांचा समतोल (Balance) साधणे.

• बालक मनात असंतुलन (Disequilibrium) निर्माण झाल्यावर नवीन समतोल शोधतो.
• हे विकासाची मुख्य प्रक्रिया आहे.
• उदाहरण: नवीन अनुभवामुळे गोंधळ → Assimilation + Accommodation → नवीन समतोल (Equilibrium) → उच्च स्तराचे ज्ञान.

सारांश (Summary)

• Schema → ज्ञानाची पाया
• Assimilation + Accommodation → ज्ञान वाढवणे
• Equilibration → विकास घडवणे
• बालक सक्रिय ज्ञान निर्माते आहेत.