• आलोचनात्मक दृष्टिकोन

प्रकरण २: बाल विकासाची समज (Understanding Development)

२.१ जीन पियाजे (Jean Piaget) – आलोचनात्मक दृष्टिकोन (Criticism)

पियाजे सिद्धांताची आलोचना (Critical View)

पियाजे यांचा सिद्धांत बालमानसशास्त्रात अत्यंत महत्त्वाचा आहे, तरीही त्यावर अनेक आलोचना झाल्या आहेत. मुख्य आलोचना खालीलप्रमाणे आहेत:

मुख्य आलोचना

1. अवस्थांचे वय निश्चित नसते (Stages are not rigid)
   पियाजे जे वय सांगतात ते सर्व बालकांसाठी सारखे नसते. काही बालके लवकर, काही उशिरा अवस्था गाठतात.
2. अंडरएस्टिमेशन ऑफ चिल्ड्रेन (Underestimation of Abilities)
   पियाजे बालकांच्या क्षमता कमी दाखवतात. बरेच बालके त्यांच्या सांगितलेल्या वयापेक्षा आधीच चांगले विचार करू शकतात.
3. सांस्कृतिक पूर्वग्रह (Cultural Bias)
   पियाजे यांचा अभ्यास मुख्यतः स्विस मध्यमवर्गीय बालकांवर आधारित होता. इतर संस्कृतींतील बालके वेगळ्या पद्धतीने विकसित होतात.
4. सामाजिक परस्परक्रियेची उपेक्षा (Neglect of Social Interaction)
   पियाजे बालकाला एकटे शिकणारे (Individual Learner) मानतात. ते समवयस्क, शिक्षक आणि समाजाची भूमिका कमी मानतात (वायगोत्स्की यांच्याशी विरोध).
5. भाषेची उपेक्षा
   भाषा आणि संज्ञानात्मक विकास यांचा संबंध पियाजे नीट स्पष्ट करत नाहीत.
6. अवस्था क्रमबद्ध नाहीत (Stages are not universal)
   सर्व संस्कृतींमध्ये Formal Operational Stage सर्व बालक गाठत नाहीत.
7. संशोधन पद्धती मर्यादित
   पियाजे यांचे निरीक्षण छोट्या संख्येच्या बालकांवर होते आणि ते स्वतःचे मुलगेही यात समाविष्ट होते.

सकारात्मक बाजू (Strengths) – संतुलित उत्तरासाठी

• बालक सक्रिय शिकणारे असतात हे प्रथम सिद्ध केले.
• शिक्षण बालकाच्या विकास अवस्थेनुसार असावे यावर भर.
• आधुनिक बालकेंद्रित शिक्षणाचा पाया.

सारांश (Summary)

• पियाजे चा सिद्धांत महत्त्वाचा पण अपूर्ण आहे.
• अवस्था क्रमबद्ध आहेत पण वय निश्चित नाही.
• सामाजिक व सांस्कृतिक घटकांना पुरेसे महत्त्व दिले नाही.