• तीन स्तर: Pre-conventional, Conventional, Post-conventional - बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र

प्रकरण २: बाल विकासाची समज (Understanding Development)

२.३ लॉरेन्स कोहलबर्ग (Lawrence Kohlberg) – नैतिक विकासाची अवस्था (Moral Development)

परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे: कोहलबर्ग चे ३ स्तर व ६ अवस्था | Pre-conventional, Conventional, Post-conventional | उदाहरणे | आलोचना | TET/CTET मध्ये नैतिक विकास हा महत्त्वाचा भाग

परिचय

लॉरेन्स कोहलबर्ग हे अमेरिकन मनोवैज्ञानिक होते. त्यांनी पियाजे च्या सिद्धांतावर आधारित नैतिक विकासाची अवस्था (Moral Development) विकसित केली. कोहलबर्ग यांच्या मते नैतिक विचार क्रमबद्ध अवस्थांतून विकसित होतो. त्यांनी ३ मुख्य स्तर आणि ६ अवस्था सुचवल्या.

कोहलबर्ग चे तीन स्तर (Three Levels of Moral Development)

१. पूर्व-परंपरागत स्तर (Pre-conventional Level)

वय: साधारणतः ९ वर्षांपर्यंत (लहान बालके)

नैतिकता बाह्य परिणामांवर (शिक्षा किंवा बक्षीस) आधारित असते.
अवस्था १: आज्ञाधारकता व शिक्षा टाळणे (Obedience & Punishment Orientation)
अवस्था २: वैयक्तिक फायदा व देवाण-घेवाण (Individualism & Exchange)
उदाहरण: “मी हे काम केले तर शिक्षा होईल म्हणून नाही करणार.”

२. परंपरागत स्तर (Conventional Level)

वय: १० ते १५ वर्षे (बहुतेक किशोरवयीन व प्रौढ)

नैतिकता समाजातील अपेक्षा, नियम आणि भूमिकांवर आधारित असते.
अवस्था ३: चांगला मुलगा / चांगली मुलगी (Good Boy-Nice Girl Orientation)
अवस्था ४: कायदा व व्यवस्था राखणे (Law & Order Orientation)
उदाहरण: “मी नियम पाळतो कारण समाजात राहायचे असेल तर पाळावेच लागते.”

३. उत्तर-परंपरागत स्तर (Post-conventional Level)

वय: १६ वर्षांनंतर (काही प्रौढांमध्ये)

नैतिकता व्यक्तिगत तत्त्वे, न्याय आणि मानवी हक्कांवर आधारित असते.
अवस्था ५: सामाजिक करार व व्यक्तिगत हक्क (Social Contract Orientation)
अवस्था ६: सार्वत्रिक नैतिक तत्त्वे (Universal Ethical Principles)
उदाहरण: “कायदाही चुकीचा असू शकतो, मानवी जीवनाचे मूल्य सर्वोच्च आहे.” (गांधी, मार्टिन लuther किंग)

स्तर	अवस्था	मुख्य वैशिष्ट्य	उदाहरण
Pre-conventional	१ व २	शिक्षा-बक्षीस	शिक्षा टाळण्यासाठी सत्य बोलणे
Conventional	३ व ४	समाज व नियम	नियम पाळणे कारण ते योग्य आहे
Post-conventional	५ व ६	व्यक्तिगत तत्त्वे व न्याय	अन्याय्य कायद्याविरुद्ध बंड

    परीक्षेत महत्त्वाचे मुद्दे:

    • बहुतेक लोक Conventional स्तरावर राहतात.

    • Post-conventional स्तर फार कमी लोक गाठतात.

    • “कोहलबर्ग च्या नैतिक विकासाच्या तीन स्तर स्पष्ट करा” हा प्रश्न वारंवार येतो.

सारांश (Summary)

Pre-conventional: स्वार्थ आणि शिक्षा-बक्षीस
Conventional: समाज, नियम आणि अपेक्षा
Post-conventional: तत्त्वे, न्याय आणि मानवी हक्क
नैतिक विकास क्रमबद्ध असतो.

परीक्षा टिप: • प्रत्येक स्तराची नावे + १-१ अवस्था + उदाहरण लक्षात ठेवा.
• उत्तरात सारणी देऊन लिहा – गुण अधिक मिळतात.
• मोबाईलवर सहज वाचता येईल अशी रचना.