• मुख्य अवस्था व उदाहरणे, आलोचना - बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र

प्रकरण २: बाल विकासाची समज (Understanding Development)

२.३ लॉरेन्स कोहलबर्ग (Lawrence Kohlberg) – नैतिक विकासाची अवस्था

परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे: कोहलबर्ग च्या ६ अवस्था + उदाहरणे | तीन स्तर | आलोचना | TET/CTET मध्ये नेहमी येणारा प्रश्न

कोहलबर्ग च्या नैतिक विकासाच्या ६ मुख्य अवस्था

१. पूर्व-परंपरागत स्तर (Pre-conventional Level)

अवस्था १: शिक्षा-आधारित नैतिकता (Obedience & Punishment)
उदाहरण: “मी खोटे बोलणार नाही कारण मला मार खावी लागेल.”
बालक फक्त शिक्षा टाळण्यासाठी नैतिक वर्तन करतो.
अवस्था २: स्वार्थ व देवाण-घेवाण (Individualism & Exchange)
उदाहरण: “मी तुला पेन देईन, तू मला इरेजर दे.”
बालक स्वतःचा फायदा पाहतो.

२. परंपरागत स्तर (Conventional Level)

अवस्था ३: चांगला मुलगा / चांगली मुलगी (Good Boy-Nice Girl)
उदाहरण: “मी खोटे बोलणार नाही कारण माझ्या आई-वडिलांना वाईट वाटेल आणि मित्र मला चांगला म्हणतील.”
इतरांना आवडण्यासाठी वर्तन.
अवस्था ४: कायदा व व्यवस्था (Law & Order)
उदाहरण: “मी नियम पाळतो कारण कायद्याचे उल्लंघन करणे चुकीचे आहे.”
समाजातील नियम व कायद्याचे पालन.

३. उत्तर-परंपरागत स्तर (Post-conventional Level)

अवस्था ५: सामाजिक करार (Social Contract)
उदाहरण: “कायदे समाजासाठी आहेत, पण जर कायदा अन्यायकारक असेल तर त्यात बदल करावा.”
अवस्था ६: सार्वत्रिक नैतिक तत्त्वे (Universal Ethical Principles)
उदाहरण: “सत्य, न्याय आणि मानवी हक्क हे सर्वोच्च तत्त्वे आहेत. अन्याय्य कायद्याविरुद्ध बंड करणे योग्य आहे.” (उदा. महात्मा गांधी, मार्टिन लuther किंग)

स्तर	अवस्था	मुख्य आधार	उदाहरण
Pre-conventional	१	शिक्षा टाळणे	मार खाऊ नये म्हणून सत्य बोलणे
Pre-conventional	२	स्वार्थ	फायदा मिळवण्यासाठी मदत करणे
Conventional	३	इतरांना आवडणे	चांगला मुलगा म्हणून वागणे
Conventional	४	कायदे पाळणे	ट्राफिक नियम पाळणे
Post-conventional	५	समाजहित	अन्याय्य कायद्याविरुद्ध बदल
Post-conventional	६	सार्वत्रिक न्याय	अहिंसक सत्याग्रह

कोहलबर्ग सिद्धांताची आलोचना (Criticism)

पुरुष-प्रधान दृष्टिकोन (Male Bias): संशोधन मुख्यतः मुलांवर केले, मुलींचा विचार कमी.
सांस्कृतिक पूर्वग्रह (Cultural Bias): पाश्चिमात्य मूल्यांवर आधारित, भारतीय व पूर्वी संस्कृतींना पूर्ण लागू पडत नाही.
अवस्था क्रमबद्ध नाहीत: सर्व लोक Post-conventional स्तर गाठत नाहीत.
नैतिक विचार व नैतिक वर्तन यात फरक: जे विचार करतो ते प्रत्यक्षात करत नाही.
कारोल गिलिगनची आलोचना: स्त्रिया संबंध (Care) वर आधारित नैतिकता मानतात, कोहलबर्ग न्याय (Justice) वर भर देतो.

    परीक्षेत महत्त्वाचे मुद्दे:

    • प्रत्येक स्तर + १ उदाहरण लक्षात ठेवा.

    • आलोचनेत Male Bias व Cultural Bias हे दोन मुद्दे नेहमी लिहा.

    • “कोहलबर्ग च्या नैतिक विकास सिद्धांताची अवस्था व आलोचना स्पष्ट करा” हा ८-१० गुणांचा प्रश्न येऊ शकतो.

सारांश (Summary)

नैतिक विकास ३ स्तरांमधून होतो.
बहुतेक लोक Conventional स्तरावर राहतात.
सिद्धांत महत्त्वाचा पण पाश्चिमात्य पूर्वग्रह आहे.

परीक्षा टिप: • उत्तरात सारणी + उदाहरणे + २-३ आलोचना लिहा.
• कोहलबर्ग = न्यायावर आधारित नैतिकता, गिलिगन = संबंधावर आधारित असे तुलनात्मक मुद्दा लिहा.