ParikshaNiti
• 2.5 नोम चोमस्की (Noam Chomsky) – भाषा विकास सिद्धांत
2.5 नोम चोमस्की (Noam Chomsky) – भाषा विकास सिद्धांत 5/15/2026
प्रकरण २: बाल विकासाची समज (Understanding Development)
२.५ नोम चोमस्की (Noam Chomsky) – भाषा विकास सिद्धांत (Language Development Theory)
परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे:
चोमस्की चा Language Acquisition Device (LAD) | Universal Grammar | Nativist Theory | Skinner विरुद्ध चोमस्की | Critical Period | TET/CTET मध्ये भाषा विकासातील महत्त्वाचा सिद्धांत
परिचय
नोम चोमस्की हे आधुनिक भाषाशास्त्राचे जनक मानले जातात. त्यांनी व्यवहारवादी (Behaviourist) सिद्धांताला (स्किनर) आव्हान दिले. चोमस्की यांच्या मते भाषा शिकणे जन्मजात (Innate) क्षमता आहे, फक्त पर्यावरण तिला उत्तेजित करते.
चोमस्की च्या मुख्य संकल्पना
१. भाषा संपादन यंत्रणा (Language Acquisition Device - LAD)
- बालकाच्या मेंदूत जन्मजात यंत्रणा असते जी भाषा शिकण्यास मदत करते.
- LAD बालकाला नियम समजण्याची आणि नवीन वाक्ये तयार करण्याची क्षमता देते.
- उदाहरण: बालकांना कोणतीही भाषा (मराठी, इंग्रजी, हिंदी) सहज शिकता येते कारण LAD सर्व भाषांसाठी सारखी कार्य करते.
२. सार्वत्रिक व्याकरण (Universal Grammar - UG)
- सर्व भाषांमध्ये काही मूलभूत नियम समान असतात.
- बालक जन्मतःच या सार्वत्रिक नियमांची जाणीव घेऊन जन्माला येतात.
- म्हणूनच बालके नियम लवकर शिकतात, जरी त्यांना स्पष्ट नियम सांगितले नसले तरी.
३. उत्तेजनाची गरिबी (Poverty of Stimulus)
- बालकांना जे भाषेचे उत्तेजन (Stimulus) मिळते ते अपुरे असते, तरीही ते पूर्ण भाषा शिकतात.
- याचा अर्थ भाषा पूर्णपणे पर्यावरणातून शिकवली जात नाही, तर जन्मजात क्षमतेतून येते.
४. संवेदनशील कालावधी (Critical Period Hypothesis)
- भाषा शिकण्याचा सर्वोत्तम कालावधी २ ते १२ वर्षे आहे.
- या कालावधीनंतर भाषा पूर्णपणे शिकणे कठीण होते.
| विशेष | स्किनर (Behaviourism) | चोमस्की (Nativism) |
|---|---|---|
| भाषा शिकणे | प्रतिसाद + बक्षीस (Imitation & Reinforcement) | जन्मजात क्षमता (LAD + UG) |
| भूमिका | पर्यावरण | वारसा (Nature) |
| उदाहरण | पुनरावृत्तीने शिकणे | स्वतः नवीन वाक्ये तयार करणे |
परीक्षेत महत्त्वाचे मुद्दे:
• LAD आणि Universal Grammar हे दोन मुख्य शब्द.
• चोमस्की = Nativist Theory
• “स्किनर आणि चोमस्की यांच्या भाषा विकास सिद्धांताची तुलना करा” हा प्रश्न येतो.
• भाषा विकास हा संज्ञानात्मक विकासाशी संबंधित आहे.
• LAD आणि Universal Grammar हे दोन मुख्य शब्द.
• चोमस्की = Nativist Theory
• “स्किनर आणि चोमस्की यांच्या भाषा विकास सिद्धांताची तुलना करा” हा प्रश्न येतो.
• भाषा विकास हा संज्ञानात्मक विकासाशी संबंधित आहे.
सारांश (Summary)
- भाषा जन्मजात क्षमता आहे.
- LAD + Universal Grammar = भाषा संपादनाचे मुख्य साधन.
- पर्यावरण फक्त उत्तेजन देते, भाषा शिकवत नाही.
- २ ते १२ वर्षे = भाषा शिकण्याचा सर्वोत्तम काळ.
परीक्षा टिप:
• LAD, Universal Grammar, Poverty of Stimulus ही तीन संकल्पना लक्षात ठेवा.
• उत्तरात स्किनर विरुद्ध चोमस्की ची तुलना नक्की द्या.
• NCF 2005 मध्ये भाषा विकासावर चोमस्की चा प्रभाव आहे.
• उत्तरात स्किनर विरुद्ध चोमस्की ची तुलना नक्की द्या.
• NCF 2005 मध्ये भाषा विकासावर चोमस्की चा प्रभाव आहे.
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup