• 2.6 बालकेंद्रित व प्रगतीशील शिक्षणाची संकल्पना (Child-centred & Progressive Education)

प्रकरण २: बाल विकासाची समज (Understanding Development)

२.६ बालकेंद्रित व प्रगतीशील शिक्षणाची संकल्पना (Child-centred & Progressive Education)

परिचय

बालकेंद्रित शिक्षण (Child-Centred Education) म्हणजे शिक्षण प्रक्रियेचे केंद्र बालक असते. बालकाची रुची, क्षमता, गरज आणि विकास अवस्था यांना प्राधान्य दिले जाते.

प्रगतीशील शिक्षण (Progressive Education) ही २०व्या शतकातील चळवळ आहे ज्यात जॉन ड्यूई (John Dewey) यांचा मोठा वाटा आहे. यात “Learning by Doing” वर भर दिला जातो.

बालकेंद्रित शिक्षणाची मुख्य वैशिष्ट्ये

• बालक हा शिक्षण प्रक्रियेचा केंद्रबिंदू असतो.
• शिक्षक सुविधाप्रदायक (Facilitator) असतो, न कि फक्त ज्ञान देणारा.
• बालकाची वैयक्तिक फरक (Individual Differences) लक्षात घेतले जातात.
• क्रियाशील शिकणे (Active Learning) – खेळ, प्रकल्प, अनुभव.
• स्वातंत्र्य, सर्जनशीलता आणि आत्मविश्वासाला प्रोत्साहन.
• सर्वांगीण विकास (Physical, Cognitive, Emotional, Social).
• चुका शिकण्याचा भाग मानल्या जातात.

प्रगतीशील शिक्षणाची मुख्य तत्त्वे (Progressive Education)

• Learning by Doing – अनुभवातून शिकणे.
• शाळा ही समाजाचे लघुरूप (Miniature Society) असावी.
• समस्या सोडवणे आणि विचार करणे याला महत्त्व.
• लवचिक अभ्यासक्रम (Flexible Curriculum).
• सहकार्यपूर्ण शिकणे (Collaborative Learning).
• परीक्षा ऐवजी सतत मूल्यमापन.

महत्त्वाचे विचारवंत

• रूसो (Rousseau) – “बालक जसे आहे तसेच राहू द्या”
• जॉन ड्यूई (John Dewey) – Learning by Doing
• मॉन्टेसरी, फ्रोबेल, पेस्टालॉझी
• पियाजे, वायगोत्स्की, रॉजर्स – आधुनिक आधार

सारांश (Summary)

• बालक हा शिक्षणाचा केंद्रबिंदू असावा.
• शिक्षण अनुभवावर आधारित आणि सर्वांगीण असावे.
• शिक्षक मार्गदर्शक असावा, न कि अधिकारी.
• आधुनिक भारतीय शिक्षण नीती (NCF 2005) बालकेंद्रित आहे.