विकासात्मक कार्ये व संकटे - बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र

प्रकरण ४: समायोजन, वर्तन समस्या व मानसिक आरोग्य

४.४ विकासात्मक कार्ये व संकटे (Developmental Tasks & Hazards)

विकासात्मक कार्ये म्हणजे काय? (Developmental Tasks)

रॉबर्ट हॅविघर्स्ट (Robert Havighurst) यांच्या मते विकासात्मक कार्ये ही अशी कौशल्ये व कार्ये आहेत जी विशिष्ट वयोगटात यशस्वीरित्या पूर्ण केल्यास व्यक्तीचे सुखी आणि यशस्वी जीवन होते. ती पूर्ण न झाल्यास पुढील अवस्थेत अडचण येते.

विविध वयोगटातील मुख्य विकासात्मक कार्ये

१. शैशवावस्था (Infancy: ०-२ वर्षे)

चालणे, बोलणे सुरू करणे
भावनिक बंध (Attachment) निर्माण करणे
स्वतंत्रपणे खाणे-पिणे शिकणे

२. लहान बाल्यावस्था (Early Childhood: २-६ वर्षे)

भाषा पूर्ण विकसित करणे
समवयस्कांशी खेळणे आणि सहकार्य
स्व-नियंत्रण आणि नैतिक मूल्ये शिकणे
लिंगभूमिका समजणे

३. शाळेय बाल्यावस्था (Late Childhood: ६-१२ वर्षे)

शैक्षणिक कौशल्ये (वाचन, लेखन, गणित)
समूहात काम करणे
नैतिक मूल्ये आणि नियम समजणे
स्व-धारणा विकसित करणे

४. किशोरवय (Adolescence: १२-१८ वर्षे)

स्वतंत्र ओळख (Identity) निर्माण करणे
लिंग-संबंध समजणे
व्यावसायिक निवड करणे
स्वातंत्र्य आणि जबाबदारी स्वीकारणे

विकासात्मक संकटे (Developmental Hazards)

विकासात्मक कार्ये पूर्ण करण्यात येणारे अडथळे किंवा जोखीम म्हणजे विकासात्मक संकटे.

शारीरिक संकटे: कुपोषण, आजार, अपंगत्व
मानसिक संकटे: भीती, चिंता, कमी आत्मसन्मान
सामाजिक संकटे: कुटुंबातील कलह, छळ, गरिबी
शैक्षणिक संकटे: अपयश, शिक्षकांचा पक्षपात, शाळा सोडणे

वयोगट	मुख्य विकासात्मक कार्य	संभाव्य संकटे
०-२ वर्षे	चालणे, बोलणे	कुपोषण, भावनिक उपेक्षा
२-६ वर्षे	भाषा, सामाजिक कौशल्ये	छळ, कुटुंबातील तणाव
६-१२ वर्षे	शैक्षणिक यश, नियम	अपयश, तुलना
१२-१८ वर्षे	ओळख, करिअर	यौवन समस्या, दबाव

    परीक्षेत महत्त्वाचे मुद्दे:

    • विकासात्मक कार्ये यशस्वी झाल्यास पुढील अवस्था सुलभ होते

    • संकटे = Developmental Hazards

    • शिक्षकाने बालकाच्या वयोगटानुसार अपेक्षा ठेवाव्यात

    • हा मुद्दा NCF 2005 शी संबंधित आहे

शिक्षकाची भूमिका

बालकाच्या वयोगटानुसार विकासात्मक कार्ये समजून घेणे
संकटे ओळखून मदत करणे
सकारात्मक वातावरण निर्माण करणे
पालकांना मार्गदर्शन करणे

सारांश (Summary)

विकासात्मक कार्ये = विशिष्ट वयोगटातील अपेक्षित कौशल्ये
यशस्वी पूर्णता = सुखी जीवन
संकटे = कार्ये पूर्ण करण्यातील अडथळे
शिक्षकाने बालकाच्या विकासात्मक टप्प्यानुसार शिकवावे

परीक्षा टिप (Objective Exams साठी): • प्रत्येक वयोगटातील २-२ मुख्य कार्ये लक्षात ठेवा
• संकटे आणि उपाय यांची यादी तयार ठेवा
• MCQ मध्ये "कोणते कार्य कोणत्या वयोगटात येते" असे प्रश्न येतात