शिकण्याची संकल्पना व स्वरूप - बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र

प्रकरण ६: अध्ययनाची समज (Understanding Learning)

६.१ शिकण्याची संकल्पना व स्वरूप – Input-Process-Outcome

परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे: शिकण्याची व्याख्या | स्वरूप | Input-Process-Outcome मॉडेल | शिकण्याचे वैशिष्ट्ये | TET/CTET मध्ये मूलभूत आणि महत्त्वाचा भाग

शिकणे म्हणजे काय? (Definition of Learning)

शिकणे ही अनुभवातून किंवा सरावातून वर्तनात होणारा सापेक्ष आणि कायमस्वरूपी बदल आहे.

शिकणे हा सक्रिय प्रक्रिया आहे.
ते वर्तनातील बदल दर्शवते.
हे अनुभवावर आधारित असते.
शिकणे कायमस्वरूपी असावे (Temporary change ≠ Learning).

शिकण्याचे स्वरूप (Nature of Learning)

आधुनिक दृष्टिकोनानुसार शिकणे हे Input-Process-Outcome चक्र आहे.

Input-Process-Outcome मॉडेल

Input (आगत):
- बाह्य उत्तेजन (Stimulus)
- अनुभव, माहिती, शिक्षण सामग्री
- बालकाची पूर्वज्ञान, रुची, अभिरुची
Process (प्रक्रिया):
- मेंदूत होणारी प्रक्रिया (विचार, समज, आत्मसात)
- Assimilation, Accommodation (पियाजे)
- ध्यान, स्मृती, समस्या सोडवणे
Outcome (उत्पादन):
- वर्तनातील कायमस्वरूपी बदल
- ज्ञान, कौशल्य, दृष्टिकोन, सवयी
- उदाहरण: अक्षरे ओळखणे, गणित सोडवणे, सायकल चालवणे

शिकण्याची मुख्य वैशिष्ट्ये

शिकणे वर्तनातील बदल आहे
ते अनुभव किंवा सरावातून होते
शिकणे सापेक्ष कायमस्वरूपी असते
ते सक्रिय प्रक्रिया आहे
शिकणे व्यक्तिनिष्ठ असते (प्रत्येक बालक वेगळे शिकते)
शिकणे सर्वांगीण असू शकते (संज्ञानात्मक, भावनिक, शारीरिक)

    परीक्षेत महत्त्वाचे मुद्दे:

    • शिकणे = Input → Process → Outcome

    • Learning is a relatively permanent change in behaviour

    • “शिकण्याची संकल्पना स्पष्ट करा आणि Input-Process-Outcome मॉडेल सांगा” हा प्रश्न येतो

सारांश (Summary)

शिकणे = अनुभवातून वर्तनातील कायमस्वरूपी बदल
मुख्य घटक: Input (उत्तेजन) → Process (मेंदूतील प्रक्रिया) → Outcome (नवीन वर्तन)
शिकणे सक्रिय, सतत आणि व्यक्तिनिष्ठ प्रक्रिया आहे

परीक्षा टिप (Objective Exams साठी): • शिकण्याची व्याख्या + ५ वैशिष्ट्ये + Input-Process-Outcome लक्षात ठेवा
• MCQ मध्ये "शिकण्याचे स्वरूप कसे आहे?" किंवा "Input-Process-Outcome मध्ये काय येते?" असे प्रश्न येतात