शिकण्याचे व्यक्तिगत व पर्यावरणीय घटक

प्रकरण ६: अध्ययनाची समज (Understanding Learning)

६.२ शिकण्याचे व्यक्तिगत व पर्यावरणीय घटक (Factors of Learning)

परिचय

शिकणे हे कोणत्याही एका घटकावर अवलंबून नसते तर अनेक **व्यक्तिगत (Internal)** आणि **पर्यावरणीय (External)** घटकांच्या संयोगाने घडते. या घटकांचा अभ्यास शिक्षकांसाठी अत्यंत आवश्यक आहे.

१. व्यक्तिगत घटक (Internal / Learner Related Factors)

• बुद्धिमत्ता (Intelligence): उच्च बुद्धिमत्ता असलेले बालक वेगाने शिकते.
• वय आणि परिपक्वता (Age & Maturation): शिकण्याची तयारी (Readiness to Learn).
• प्रेरणा (Motivation): अंतर्गत आणि बाह्य प्रेरणा — शिकण्याचे सर्वात महत्त्वाचे घटक.
• रुची आणि अभिरुची (Interest & Aptitude): ज्यात रुची असेल त्यात चांगले शिकते.
• पूर्वज्ञान (Previous Knowledge): नवीन ज्ञान जुन्या ज्ञानावर आधारित असते.
• आरोग्य आणि शारीरिक स्थिती: थकवा, आजार, कुपोषण शिकण्यावर विपरीत प्रभाव टाकतात.
• भावनिक स्थिती (Emotional State): चिंता, भीती, आत्मसन्मान.
• शिकण्याची शैली (Learning Style): दृश्य, श्रवण, गतिक इ.

२. पर्यावरणीय घटक (External / Environmental Factors)

• कुटुंब (Family): आर्थिक स्थिती, पालकांचे शिक्षण, घरचे वातावरण.
• शाळा व वर्ग वातावरण: शिक्षकांचा दृष्टिकोन, वर्गातील शिस्त, सुविधा.
• समवयस्क गट (Peer Group): सकारात्मक किंवा नकारात्मक प्रभाव.
• अभ्यासक्रम व शिक्षण पद्धती: बालकेंद्रित की शिक्षककेंद्रित.
• सामाजिक-आर्थिक स्थिती (SES): गरिबी, संसाधनांची उपलब्धता.
• भौतिक वातावरण: प्रकाश, हवा, शांतता, तापमान.
• सांस्कृतिक व सामाजिक प्रभाव: मूल्ये, रूढी, लिंगभूमिका.

शिक्षणातील महत्त्व

• शिक्षकाने बालकाच्या व्यक्तिगत घटकांचा विचार करून शिकवावे.
• सकारात्मक पर्यावरण निर्माण करणे आवश्यक.
• प्रेरणा वाढवून शिकण्याची गती वाढवता येते.
• व्यक्तिगत फरक लक्षात घेऊन शिक्षण योजना तयार करणे.

सारांश (Summary)

• शिकणे = व्यक्तिगत + पर्यावरणीय घटकांच्या संयोगाने घडते.
• व्यक्तिगत घटक: बुद्धिमत्ता, प्रेरणा, रुची, आरोग्य.
• पर्यावरणीय घटक: कुटुंब, शाळा, समाज, सुविधा.
• शिक्षक दोन्ही घटकांचा समन्वय साधून प्रभावी शिकणे घडवू शकतो.