प्रेरणा व त्याचे शिकण्यातील महत्त्व

प्रकरण ६: अध्ययनाची समज (Understanding Learning)

६.४ प्रेरणा व त्याचे शिकण्यातील महत्त्व (Motivation & Sustenance)

प्रेरणा म्हणजे काय? (Definition of Motivation)

प्रेरणा ही व्यक्तीला कृती करण्यास उद्युक्त करणारी अंतर्गत शक्ती आहे. ती शिकण्याची इच्छा निर्माण करते, दिशा देते आणि शिकणे चालू ठेवते.

साधे वाक्य: प्रेरणा = शिकण्याची इच्छा + ऊर्जा + दिशा.

प्रेरणेचे मुख्य प्रकार

१. अंतर्गत प्रेरणा (Intrinsic Motivation)

• स्वतःच्या इच्छेने, आनंदासाठी किंवा रुचीमुळे शिकणे.
• उदाहरण: गणित आवडते म्हणून स्वतःहून सोडवणे.
• दीर्घकाळ टिकते, अधिक प्रभावी.

२. बाह्य प्रेरणा (Extrinsic Motivation)

• बाह्य बक्षीस किंवा शिक्षा यामुळे प्रेरित होणे.
• उदाहरण: चांगले गुण मिळाले तर आई-वडील बक्षीस देतील.
• तात्पुरती असते, दीर्घकाळ टिकत नाही.

शिकण्यातील प्रेरणेचे महत्त्व

• शिकण्याची सुरुवात करते
• ध्यान केंद्रित ठेवते
• अडचणींवर मात करण्याची शक्ती देते
• सतत शिकणे (Sustenance) चालू ठेवते
• सकारात्मक दृष्टिकोन आणि आत्मविश्वास वाढवते
• अपूर्ण प्रेरणा = अपूर्ण शिकणे

प्रेरणा वाढवण्याचे उपाय (Techniques)

• बालकाच्या रुची व अभिरुचीनुसार शिकवणे
• सकारात्मक प्रोत्साहन (Positive Reinforcement)
• यशस्वी अनुभव देणे
• उद्देश स्पष्ट करणे (Goal Setting)
• खेळ, प्रकल्प आणि क्रियाशील पद्धती वापरणे
• प्रगतीचे नियमित फीडबॅक देणे

सारांश (Summary)

• प्रेरणा = शिकण्यासाठी आवश्यक ऊर्जा व दिशा
• अंतर्गत प्रेरणा दीर्घकाळ टिकते
• शिक्षकाने अंतर्गत प्रेरणा वाढवण्यावर भर द्यावा
• प्रेरणा वाढवल्याशिवाय प्रभावी शिकणे शक्य नाही