विज्ञान आणि पर्यावरण: मानवी शरीर आणि आरोग्य

१. विज्ञान आणि पर्यावरण: मानवी शरीर आणि आरोग्य

MAHA TET आणि CTET पेपर १ साठी हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. यात इयत्ता ३ री ते ८ वी च्या विज्ञान पुस्तकातील संकल्पना समाविष्ट आहेत.

१. ज्ञानेंद्रिये (Sensory Organs)

ज्या अवयवांच्या मदतीने आपल्याला बाह्य जगाची जाणीव होते, त्यांना ज्ञानेंद्रिये म्हणतात. मानवी शरीरात ५ मुख्य ज्ञानेंद्रिये आहेत:

• डोळे (Eyes): दृष्टीचे काम करतात. प्रकाशाची जाणीव होते.
• कान (Ears): ऐकण्याचे काम. तसेच, शरीराचा तोल सांभाळण्याचे (Balance) महत्त्वाचे कार्य कान करतात (परीक्षेत हा प्रश्न अनेकदा येतो).
• नाक (Nose): वासाची जाणीव (Olfaction). श्वासोच्छवासासाठी महत्त्वाचे.
• जीभ (Tongue): चवीची जाणीव. जिभेवर चव ओळखणाऱ्या कळ्या (Taste buds) असतात (गोड, आंबट, खारट, कडू).
• त्वचा (Skin): स्पर्शाची जाणीव. तसेच शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवण्याचे (Temperature regulation) काम त्वचा करते. हा शरीरातील सर्वात मोठा अवयव आहे.

२. अंतर्इंद्रिये (Internal Organs)

शरीराच्या आत असणाऱ्या आणि विविध जीवनप्रक्रिया पार पाडणाऱ्या अवयवांना अंतर्इंद्रिये म्हणतात.

• मेंदू (Brain): चेतासंस्थेचा (Nervous system) मुख्य भाग. हालचालींवर नियंत्रण आणि विचार प्रक्रियेचे केंद्र. डोक्याच्या कवटीत (Skull) सुरक्षित असतो.
• हृदय (Heart): रक्ताभिसरण (Blood Circulation) करणे. छातीच्या पिंजऱ्यात मध्यभागी पण किंचित डाव्या बाजूला असते.
• फुप्फुसे (Lungs): श्वसनाचे (Respiration) कार्य. रक्तातील कार्बन डायऑक्साइड बाहेर टाकून ऑक्सिजन रक्तात मिसळण्याचे काम येथे होते.
• जठर व आतडे (Stomach & Intestines): अन्नपचनाचे (Digestion) मुख्य कार्य. लहान आतड्यात अन्नाचे मुख्य पचन व शोषण होते, तर मोठ्या आतड्यात पाण्याचे शोषण होते.
• यकृत (Liver): मानवी शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी. पचनासाठी आवश्यक पित्तरस (Bile juice) स्रवते.

३. मानवी आहार आणि पोषणतत्वे (Human Diet & Nutrients)

ज्या आहारातून शरीराला आवश्यक असणारी सर्व पोषणतत्वे योग्य प्रमाणात मिळतात, त्याला संतुलित आहार (Balanced Diet) म्हणतात.

• कर्बोदके (Carbohydrates): शरीराला ऊर्जा (Energy) पुरवणारे मुख्य स्रोत. उदा. गहू, तांदूळ, ज्वारी, बटाटा.
• प्रथिने (Proteins): शरीराची वाढ आणि झीज भरून काढण्यासाठी आवश्यक. उदा. डाळी, अंडी, मांस, दूध, सोयाबीन.
• स्निग्ध पदार्थ (Fats): शरीराला जास्त प्रमाणात ऊर्जा देतात आणि शरीराचे तापमान टिकवतात. उदा. तेल, तूप, लोणी.
• जीवनसत्त्वे (Vitamins) व खनिजे (Minerals): शरीराचे रोगांपासून रक्षण करतात (Protective food).
  • अ जीवनसत्त्व (Vit A): डोळ्यांच्या आरोग्यासाठी (अभावामुळे रातांधळेपणा).
  • ब जीवनसत्त्व (Vit B): पचन व मज्जासंस्थेसाठी (अभावामुळे बेरीबेरी).
  • क जीवनसत्त्व (Vit C): रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवते (अभावामुळे स्कर्व्ही). लिंबूवर्गीय फळे.
  • ड जीवनसत्त्व (Vit D): हाडे बळकट करते (अभावामुळे मुडदूस). कोवळे ऊन.
  • खनिजे: लोह (Iron - रक्तासाठी), कॅल्शियम (Calcium - हाडे व दातांसाठी).

४. संसर्गजन्य व असंसर्गजन्य रोग (Infectious & Non-infectious Diseases)

• संसर्गजन्य रोग (Communicable Diseases): जे रोग दूषित हवा, पाणी, अन्न किंवा कीटक (उदा. डास) यांच्यामार्फत एकाकडून दुसऱ्याकडे पसरतात.
  • पाण्यातून: टायफॉइड, कॉलरा, कावीळ (Hepatitis).
  • हवेतून: क्षयरोग (TB), स्वाईन फ्लू, कोविड-१९.
  • कीटकांमार्फत: मलेरिया (अॅनोफिलिस डासाची मादी), डेंग्यू (एडिस इजिप्ती डास).
• असंसर्गजन्य रोग (Non-communicable Diseases): जे रोग संसर्गातून पसरत नाहीत, तर आनुवंशिकता, चुकीची जीवनशैली किंवा कुपोषणामुळे होतात.
  • उदा: मधुमेह (Diabetes), कर्करोग (Cancer), हृदयविकार (Heart Attack).

५. प्रथमोपचार (First Aid)

डॉक्टरांची मदत मिळण्यापूर्वी रुग्णाचे प्राण वाचवण्यासाठी किंवा वेदना कमी करण्यासाठी केलेला तातडीचा उपाय.

• भाजणे किंवा पोळणे (Burns): भाजलेला भाग लगेच थंड पाण्याखाली धरावा. फोड फोडू नयेत.
• रक्तस्राव (Bleeding): जखमेवर स्वच्छ कापड ठेवून दाब द्यावा. जखम पाण्याने धुऊन जंतुनाशक लावावे.
• सर्पदंश (Snake bite): घाबरू नये. दंशाच्या खुणेच्या वरच्या बाजूला कपड्याने घट्ट बांधावे जेणेकरून विष शरीरात पसरणार नाही. त्वरित वैद्यकीय मदत घ्यावी.
• उष्माघात (Sunstroke): रुग्णाला सावलीत बसवावे, अंगावर थंड पाणी शिंपडावे आणि पिण्यास पाणी/सरबत द्यावे.