सजीव सृष्टी: जीवनचक्र आणि पर्यावरण

२. सजीव सृष्टी: जीवनचक्र आणि पर्यावरण

हा घटक इयत्ता ४ थी (प्राण्यांचा जीवनक्रम) आणि ५ वी (पर्यावरणाचे संतुलन) च्या परिसर अभ्यास भाग-१ वर आधारित आहे. MAHA TET मध्ये यातून हमखास प्रश्न विचारले जातात.

१. सजीव आणि निर्जीव (Living and Non-living Things)

सभोवतालच्या निसर्गात दोन मुख्य घटक असतात: सजीव आणि निर्जीव. सजीवांची काही प्रमुख लक्षणे (Characteristics) खालीलप्रमाणे आहेत:

• वाढ (Growth): अन्नग्रहण करून सजीवांची वाढ होते.
• श्वसन (Respiration): जगण्यासाठी ऑक्सिजन आत घेणे व कार्बन डायऑक्साइड बाहेर सोडणे. (उदा. मासे कल्ल्यांद्वारे श्वास घेतात).
• उत्सर्जन (Excretion): शरीरातील निरुपयोगी व घातक पदार्थ (टाकाऊ पदार्थ) बाहेर टाकण्याची प्रक्रिया.
• प्रजनन (Reproduction): स्वतःसारखाच दुसरा सजीव निर्माण करणे. (अंडी घालणे किंवा पिल्लाला जन्म देणे).
• चेतनाशक्ती आणि हालचाल (Responsiveness & Movement): सभोवतालच्या बदलांना (चेतनेला) प्रतिसाद देणे.

२. वनस्पती आणि प्राण्यांचे जीवनचक्र (Life Cycles)

प्रत्येक सजीवाच्या जन्मापासून ते मृत्यूच्या प्रवासाला जीवनचक्र म्हणतात.

• वनस्पतींचे जीवनचक्र: बीजांकुरण (Seed germination) → रोपटे (Seedling) → वाढीव वनस्पती → फुले येणे → फळे व नवीन बिया निर्माण होणे.
• प्राण्यांचे जीवनचक्र (अंडज आणि जरायुज):
  • जरायुज (Viviparous): जे प्राणी थेट पिल्लांना जन्म देतात. उदा. गाय, कुत्रा, माणूस. (पिल्लू आईच्या पोटात वाढते).
  • अंडज (Oviparous): जे प्राणी अंडी घालतात. अंडी उबवून (Incubation) त्यातून पिल्ले बाहेर येतात. उदा. कोंबडी, साप, बेडूक, फुलपाखरू.
• रूपांतरण (Metamorphosis): पिल्लू आणि पूर्ण वाढ झालेला प्राणी यांच्या रूपात जेव्हा खूप फरक असतो, तेव्हा त्याला रूपांतरण म्हणतात.
  फुलपाखराचे जीवनचक्र (४ अवस्था): अंडी (Egg) → अळी/सुरवंट (Larva/Caterpillar) → कोष (Pupa) → प्रौढ फुलपाखरू (Adult).

३. निसर्गातील परस्परसंबंध (Interdependence in Nature)

निसर्गातील प्रत्येक घटक एकमेकांवर अवलंबून असतो. सजीवांच्या अन्न, पाणी, हवा, वस्त्र आणि निवारा या मूलभूत गरजा निसर्गातूनच पूर्ण होतात.

• प्राणी आणि वनस्पती हवा (ऑक्सिजन आणि कार्बन डायऑक्साइड) यांची देवाणघेवाण करतात.
• वनस्पतींच्या बियांचा प्रसार करण्यासाठी वारा, पाणी आणि प्राणी (उदा. पक्षी, वटवाघुळ) यांची मदत होते.
• सहजीवन (Symbiosis): दोन भिन्न सजीव एकत्र राहून एकमेकांना फायदा करून देतात. उदा. म्हशीच्या पाठीवर बसणारा बगळा (बगळ्याला अन्न मिळते, म्हशीची कीटकांतून सुटका होते).

४. अन्नसाखळी आणि अन्नजाळे (Food Chain & Food Web)

पर्यावरणात एक सजीव दुसऱ्या सजीवाला खातो, या अन्नावर आधारित साखळीला अन्नसाखळी म्हणतात.

• उत्पादक (Producers): स्वतःचे अन्न स्वतः तयार करणारे. सर्व हिरव्या वनस्पती सूर्यप्रकाशाच्या मदतीने अन्न तयार करतात. (अन्नसाखळीची सुरुवात नेहमी वनस्पतींपासून होते).
• भक्षक (Consumers): अन्नासाठी वनस्पतींवर किंवा इतर प्राण्यांवर अवलंबून असणारे.
  • प्राथमिक भक्षक (शाकाहारी - Herbivores): वनस्पती खाणारे. उदा. नाकतोडा, ससा, हरिण.
  • द्वितीयक भक्षक (मांसाहारी - Carnivores): शाकाहारी प्राण्यांना खाणारे. उदा. बेडूक, साप, कोल्हा.
  • सर्वोच्च भक्षक (Top Carnivores): इतर मांसाहारी प्राण्यांना खाणारे. उदा. वाघ, सिंह, गरुड.
• विघटक (Decomposers): मृत प्राणी आणि वनस्पतींचे विघटन करून त्यांना पुन्हा मातीत मिसळणारे सूक्ष्मजीव (Micro-organisms).
• अन्नजाळे (Food Web): निसर्गात अनेक अन्नसाखळ्या एकमेकांत गुंफलेल्या असतात, त्या गुंतागुंतीच्या जाळ्याला अन्नजाळे म्हणतात.