३. रसायनशास्त्र (प्राथमिक ओळख) (Chemistry Basics)

पदार्थांचे संघटन, गुणधर्म आणि त्यांच्यात होणारे बदल यांचा अभ्यास म्हणजे रसायनशास्त्र. TET परीक्षेसाठी खालील मुद्दे अत्यंत कळीचे आहेत.

१. मूलद्रव्ये, संयुगे आणि मिश्रणे (Elements, Compounds & Mixtures)

• मूलद्रव्य (Element): ज्या पदार्थाचे घटक भाग साध्या रासायनिक क्रियेने सुटे करता येत नाहीत. उदा. हायड्रोजन, ऑक्सिजन, सोने. आतापर्यंत एकूण ११८ मूलद्रव्यांचा शोध लागला आहे.
• संयुग (Compound): दोन किंवा अधिक मूलद्रव्ये ठराविक प्रमाणात रासायनिक क्रियेने एकत्र आल्यावर तयार होणारा पदार्थ. उदा. पाणी (H₂O), मीठ (NaCl). संयुगाचे गुणधर्म त्याच्या घटक मूलद्रव्यांपेक्षा पूर्णपणे वेगळे असतात.
• मिश्रण (Mixture): दोन किंवा अधिक पदार्थ कोणत्याही प्रमाणात एकत्र केल्यास मिश्रण तयार होते. उदा. हवा, भेळ, सरबत. मिश्रणातील घटक साध्या भौतिक पद्धतीने (उदा. गाळणे, बाष्पीभवन) वेगळे करता येतात.

२. हवेचे घटक आणि त्यांचे उपयोग (Components of Air)

हवा हे विविध वायूंचे मिश्रण आहे.

• नायट्रोजन (७८%): सजीवांना प्रथिने मिळवण्यासाठी आवश्यक. अमोनिया तयार करण्यासाठी आणि खाद्यपदार्थ हवाबंद ठेवण्यासाठी वापरला जातो.
• ऑक्सिजन (२१%): श्वसनासाठी आणि ज्वलनासाठी (Combustion) मदत करतो.
• कार्बन डायऑक्साइड (०.०३%): वनस्पती अन्न तयार करण्यासाठी वापरतात. आग विझवण्यासाठी (Fire extinguishers) वापर होतो.
• अरगॉन: विजेच्या बल्बमध्ये वापरला जातो.
• हेलियम: विमानांच्या टायरमध्ये आणि कमी तापमान मिळवण्यासाठी वापरतात.

३. पाणी: एक अद्भूत द्रावक (Water)

• पाणी हे हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन यांचे संयुग आहे.
• पाण्याचे शुद्धीकरण: तुरटी (Alum) फिरवल्याने पाण्यातील गाळ खाली बसतो. जंतू मारण्यासाठी क्लोरीनचा वापर (Chlorination) केला जातो.
• कठीण पाणी (Hard Water): ज्या पाण्यात साबणाचा फेस होत नाही, त्याला 'कठीण पाणी' म्हणतात. यात कॅल्शियम आणि मॅग्नेशियमचे क्षार असतात.

४. रासायनिक बदल विरुद्ध भौतिक बदल (Chemical vs Physical Changes)

• भौतिक बदल: पदार्थाचे मूळ गुणधर्म बदलत नाहीत आणि हा बदल उलटवता येतो (Reversible). उदा. बर्फाचे पाणी होणे, काच फुटणे.
• रासायनिक बदल: नवीन पदार्थ तयार होतो आणि मूळ गुणधर्म बदलतात. हा बदल कायमस्वरूपी असतो. उदा. लोखंड गंजणे, दुधाचे दही होणे, फळ पिकणे.

५. ऊर्जेचे स्रोत (Sources of Energy)

ऊर्जा मिळवण्याच्या मार्गांचे दोन मुख्य प्रकार आहेत:

• पारंपारिक (अनूतनक्षम) स्रोत: जे संपणारे आहेत. उदा. दगडी कोळसा, पेट्रोल, डिझेल, नैसर्गिक वायू.
• अपारंपारिक (नूतनक्षम) स्रोत: जे कधीही संपत नाहीत आणि प्रदूषण करत नाहीत. उदा. सौर ऊर्जा, पवन ऊर्जा, जलविद्युत ऊर्जा, भरती-ओहोटी ऊर्जा.