पर्यावरण संरक्षण, कचरा व्यवस्थापन आणि नैसर्गिक आपत्ती

४. पर्यावरण संरक्षण, कचरा व्यवस्थापन आणि नैसर्गिक आपत्ती

पर्यावरणाचा समतोल बिघडल्यामुळे निर्माण होणाऱ्या समस्या आणि त्यावर करायच्या उपाययोजना यावर टेट परीक्षेत नेहमी उपयोजनात्मक प्रश्न विचारले जातात.

१. पर्यावरण प्रदूषण (Environmental Pollution)

नैसर्गिक पर्यावरणात हानिकारक आणि दूषित घटकांचा संचय होणे म्हणजे प्रदूषण होय. याचे प्रमुख ४ प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत:

• हवा प्रदूषण (Air Pollution): कारखाने आणि वाहनांच्या धुरामुळे हवेत हानिकारक वायू मिसळतात.
  मुख्य प्रदूषके: कार्बन मोनॉक्साइड (CO), सल्फर डायऑक्साइड ($SO_2$), नायट्रोजनचे ऑक्साइड्स.
  परिणाम: श्वसनाचे आजार, आम्ल वर्षा (Acid Rain), आणि जागतिक तापमान वाढ (Global Warming).
• जल प्रदूषण (Water Pollution): औद्योगिक सांडपाणी, घरगुती कचरा आणि शेतातील रासायनिक खते पाण्यात मिसळल्यामुळे होते.
  परिणाम: जलचर प्राण्यांचा मृत्यू, कावीळ, अतिसार (कॉलरा), आणि टायफॉइड यांसारख्या जलजन्य रोगांचा प्रसार.
  यूट्रोफिकेशन (Eutrophication): पाण्यात खतांचे प्रमाण वाढल्याने शेवाळाची अनिर्बंध वाढ होते आणि पाण्यातील ऑक्सिजन कमी होतो. (TET साठी महत्त्वाचे).
• माती प्रदूषण (Soil Pollution): प्लास्टिकचा अतिवापर, रासायनिक खते आणि कीटकनाशकांच्या अतिवापरामुळे मातीची सुपीकता नष्ट होते.
  परिणाम: जमिनीची धूप वाढणे आणि पिकांच्या गुणवत्तेवर परिणाम होणे.
• ध्वनी प्रदूषण (Noise Pollution): गाड्यांचे हॉर्न, कारखान्यांची यंत्रे आणि लाऊडस्पीकर यांच्या अवाजवी आवाजामुळे होते.
  मापक: आवाज डेसिबल (dB) मध्ये मोजतात. ६५ dB पेक्षा जास्त आवाज मानवी कानांसाठी हानिकारक ठरू शकतो.
  परिणाम: बहिरेपणा, मानसिक ताण आणि निद्रानाश (झोप न येणे).

२. घनकचरा व्यवस्थापन (Solid Waste Management)

कचऱ्याची योग्य विल्हेवाट न लावल्यास मोठ्या आरोग्याच्या समस्या निर्माण होतात. कचऱ्याचे वर्गीकरण दोन मुख्य प्रकारांत केले जाते:

• विघटनशील कचरा (Biodegradable Waste / ओला कचरा): जो कचरा सूक्ष्मजीवांद्वारे नैसर्गिकरीत्या कुजतो.
  उदा: खरकटं अन्न, फळांची व भाज्यांची साले, पाने. यापासून कंपोस्ट खत (Compost) किंवा बायोगॅस तयार करता येतो.
• अविघटनशील कचरा (Non-biodegradable Waste / सुका कचरा): जो कचरा नैसर्गिकरीत्या कुजत नाही किंवा विघटन होण्यास शेकडो वर्षे लागतात.
  उदा: प्लास्टिक, काच, धातूचे तुकडे, ई-कचरा (E-waste).
• ४-R चा नियम (4-R Principle): घनकचरा व्यवस्थापनाचे मुख्य सूत्र:
  १. Reduce (कमी वापर): कचरा निर्माण होणाऱ्या गोष्टींचा वापर कमी करणे.
  २. Reuse (पुनर्वापर): वस्तू टाकून न देता पुन्हा वापरणे.
  ३. Recycle (पुनर्निर्मिती): कचऱ्यापासून नवीन वस्तू तयार करणे (उदा. रद्दी कागदापासून नवीन कागद).
  ४. Refuse (नकार देणे): पर्यावरणाला हानिकारक असलेल्या गोष्टींचा वापर नाकारणे (उदा. प्लास्टिक पिशव्या).

३. नैसर्गिक आपत्ती (Natural Disasters)

निसर्गात अचानक घडणाऱ्या आणि मोठ्या प्रमाणावर जीवित व वित्तहानी करणाऱ्या घटनांना नैसर्गिक आपत्ती म्हणतात.

• भूकंप (Earthquake): पृथ्वीच्या पोटात होणाऱ्या हालचालींमुळे भूकवच अचानक कंपन पावते.
  भूकंपाची तीव्रता रिश्टर स्केल (Richter Scale) मध्ये मोजली जाते आणि त्याची नोंद घेणाऱ्या यंत्राला सिस्नोग्राफ (Seismograph) म्हणतात.
• पूर (Flood): अतिवृष्टीमुळे (जास्त पाऊस) नदीचे पाणी पात्राबाहेर जाऊन आजूबाजूचा परिसर जलमय होतो.
  उपाय: नद्यांचे खोलीकरण, पूर नियंत्रण भिंती बांधणे, आणि झाडे लावणे (झाडांची मुळे माती आणि पाणी धरून ठेवतात).
• त्सुनामी (Tsunami): समुद्राच्या तळाशी झालेल्या भूकंपा मुळे निर्माण होणाऱ्या अत्यंत उंच आणि वेगवान लाटा. हा जपानी शब्द आहे (Tsu = बंदर, Nami = लाट).
• दुष्काळ (Drought): दीर्घकाळ पाऊस न पडल्यामुळे अन्न आणि पाण्याची तीव्र टंचाई निर्माण होणे. यावर कायमस्वरूपी उपाय म्हणजे जलसंधारण (Water Conservation) आणि रेन वॉटर हार्वेस्टिंग.