पृथ्वी आणि सूर्यमाला

२.१ पृथ्वी आणि सूर्यमाला (Earth and the Solar System)

हा घटक इयत्ता ५ वी (पृथ्वीचे फिरणे) आणि इयत्ता ६ वी च्या भूगोल पाठ्यपुस्तकावर आधारित आहे. संकल्पना समजून घेतल्यास यातील पैकीच्या पैकी गुण मिळवणे सोपे जाते.

१. सूर्यमाला (The Solar System)

सूर्य हा आपल्या सूर्यमालेच्या केंद्रास्थानी असलेला स्वयंप्रकाशी तारा (Star) आहे. सूर्याभोवती फिरणाऱ्या खगोलीय वस्तूंना ग्रह म्हणतात. सूर्यमालेत एकूण ८ मुख्य ग्रह आहेत (सूर्यापासूनच्या अंतराच्या क्रमानुसार):

• १. बुध (Mercury): सूर्याच्या सर्वात जवळचा आणि सूर्यमालेतील सर्वात लहान ग्रह. याला एकही उपग्रह नाही.
• २. शुक्र (Venus): सूर्यमालेतील सर्वात तेजस्वी आणि सर्वात उष्ण (Hottest) ग्रह. याला 'पहाटतारा' (Morning Star) देखील म्हणतात. हा ग्रह पूर्वदेशकडून पश्चिमेकडे (उलट) फिरतो.
• ३. पृथ्वी (Earth): सूर्यमालेतील एकमेव सजीवसृष्टी असलेला ग्रह. अंतराळातून पाहिल्यास पाण्याचा उपस्थितीमुळे हा 'नीळा ग्रह' (Blue Planet) दिसतो. पृथ्वीचा एकमेव नैसर्गिक उपग्रह म्हणजे चंद्र (Moon) होय.
• ४. मंगळ (Mars): मातीतील लोहाच्या प्रमाणामुळे हा 'तांबडा ग्रह' (Red Planet) म्हणून ओळखला जातो.
• ५. गुरू (Jupiter): सूर्यमालेतील सर्वात मोठा (Largest) ग्रह. हा इतका मोठा आहे की यात शेकडो पृथ्वी सहज सामावू शकतात.
• ६. शनी (Saturn): या ग्रहाभोवती स्पष्ट आणि देखणी कडी (Rings) आहेत. हा आकाराने गुरुनंतर दुसऱ्या क्रमांकावर येतो.
• ७. युरेनस (Uranus): हा ग्रह दुर्बिणीशिवाय पाहता येत नाही. हा अत्यंत थंड ग्रह आहे.
• ८. नेपच्यून (Neptune): सूर्यापासून सर्वात दूर असलेला अत्यंत वेगवान वारे वाहणारा ग्रह.

बटू ग्रह (Dwarf Planet): प्लुटो (Pluto) हा सूर्यमालेतील प्रसिद्ध बटू ग्रह आहे. २००६ मध्ये आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्रीय संघाने (IAU) ग्रहांची व्याख्या बदलल्यामुळे त्याचे ग्रहाचे पद रद्द केले.

२. पृथ्वीचे परिवलन आणि दिवस-रात्र (Rotation of Earth and Day-Night)

• परिवलन (Rotation): पृथ्वी जेव्हा स्वतःच्या अक्षाभोवती (काल्पनिक आसाभोवती) फिरते, तेव्हा त्या गतीला परिवलन म्हणतात.
• दिशा: पृथ्वी स्वतःभोवती नेहमी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे (West to East) फिरते. म्हणूनच आपल्याला सूर्य पूर्वेकडून उगवून पश्चिमेकडे मावळताना दिसतो.
• कालावधी: पृथ्वीला एक परिवलन पूर्ण करण्यासाठी सुमारे २४ तास (१ दिवस) लागतात.
• परिणाम (Effect): पृथ्वीच्या परिवलनामुळेच पृथ्वीवर दिवस आणि रात्र (Day and Night) होतात. पृथ्वीचा जो भाग सूर्याच्या समोर येतो तिथे दिवस असतो, आणि विरुद्ध भागात रात्र असते.

३. पृथ्वीचे परिभ्रमण आणि ऋतू निर्मिती (Revolution of Earth and Seasons)

• परिभ्रमण (Revolution): पृथ्वी स्वतःभोवती फिरत फिरत सूर्याभोवती एका ठराविक लंबवर्तुळाकार कक्षेत (Elliptical Orbit) चक्कर मारते, त्या गतीला परिभ्रमण म्हणतात.
• कालावधी: पृथ्वीला सूर्याभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यासाठी ३६५ दिवस आणि ६ तास (१ वर्ष) लागतात. हा अतिरिक्त ६ तासांचा काळ दर ४ वर्षांनी मिळून १ दिवस बनतो, ज्याला आपण लीप वर्ष (Leap Year - ३६६ दिवस) म्हणतो. यात फेब्रुवारी महिना २९ दिवसांचा असतो.
• परिणाम (Effect): पृथ्वीच्या परिभ्रमणामुळे आणि पृथ्वीचा अक्ष २३.५ अंशाने कललेला (Tilted Axis) असल्यामुळे पृथ्वीवर ऋतूंची निर्मिती (Change of Seasons) होते. तसेच दिवसाचा आणि रात्रीचा कालावधी कमी-जास्त होतो.

४. संपात दिन आणि अयन दिन (Equinox and Solstice)

TET आणि CTET परीक्षेत खालील चार तारखांवरून नेहमी प्रश्न जोडायला येतात:

• २१ मार्च आणि २३ सप्टेंबर (संपात दिन - Equinox): या दोन्ही दिवशी सूर्यकिरणे विषुववृत्तावर (Equator) थेट लंबरूप पडतात. त्यामुळे या दिवशी संपूर्ण पृथ्वीवर १२ तासांचा दिवस आणि १२ तासांची रात्र (Equal Day and Night) असते.
• २१ जून (उन्हाळा अयन दिन - Summer Solstice): या दिवशी उत्तर गोलार्धात (Northern Hemisphere) सर्वात मोठा दिवस आणि सर्वात लहान रात्र असते. (भारतात या दिवशी कडक उन्हाळा जाणवतो).
• २२ डिसेंबर (हिवाळा अयन दिन - Winter Solstice): या दिवशी उत्तर गोलार्धात सर्वात लहान दिवस आणि सर्वात मोठी रात्र असते.