नकाशा वाचन

२.२ नकाशा वाचन (Map Reading & Spatial Understanding)

हा घटक इयत्ता ४ थी व ५ वी च्या भूगोल पाठ्यपुस्तकावर आधारित आहे. नकाशाच्या मुख्य ३ घटकांवर (दिशा, प्रमाण आणि चिन्हे) परीक्षेत नेहमी प्रश्न विचारले जातात.

१. मुख्य दिशा आणि उपदिशा (Directions and Sub-directions)

नकाशात नेहमी वरच्या बाजूला उत्तर (North) दिशा बाणाने दर्शवलेली असते. एकूण ४ मुख्य दिशा आणि ४ उपदिशा आहेत:

• मुख्य दिशा (Cardinal Directions): पूर्व (East), पश्चिम (West), उत्तर (North), दक्षिण (South).
• उपदिशा (Intermediate Directions): दोन मुख्य दिशांच्या दरम्यान असलेल्या दिशांना उपदिशा म्हणतात.
  • आग्नेय (South-East): पूर्व आणि दक्षिण च्या मध्ये.
  • नैऋत्य (South-West): पश्चिम आणि दक्षिण च्या मध्ये. (भारतात या दिशेने मान्सून वारे येतात).
  • वायव्य (North-West): पश्चिम आणि उत्तर च्या मध्ये.
  • ईशान्य (North-East): पूर्व आणि उत्तर च्या मध्ये.

२. नकाशाचे प्रमाण (Scale of a Map)

जमिनीवरील प्रत्यक्ष अंतर हे खूप मोठे असते, ते कागदावर जसेच्या तसे दाखवणे शक्य नसते. म्हणूनच जमिनीवरील अंतर आणि नकाशातील अंतर यांच्या गुणोत्तराला नकाशाचे प्रमाण म्हणतात.

• सूत्र: नकाशाचे प्रमाण = नकाशावरील अंतर / जमिनीवरील प्रत्यक्ष अंतर.
• उदाहरणार्थ: जर नकाशाचे प्रमाण १ सेमी = १० किमी दिले असेल, आणि नकाशावर दोन शहरांमधील अंतर ५ सेमी असेल, तर जमिनीवरील त्यांचे प्रत्यक्ष अंतर ५० किमी (५ × १०) असेल.
• नकाशामध्ये प्रमाण नेहमी डाव्या किंवा उजव्या कोपऱ्यात खाली दिलेले असते. यामुळे नकाशा अचूक आणि शास्त्रशुद्ध बनतो.

३. सांकेतिक चिन्हे आणि खुणा (Conventional Signs and Symbols)

नकाशात विविध भौगोलिक आणि मानवनिर्मित गोष्टी अचूकपणे दाखवण्यासाठी चिन्हे व खुणांचा वापर केला जातो. यामुळे नकाशा वाचणे सोपे आणि जागतिक स्तरावर सर्वांना समजणारे होते.

• सांकेतिक खुणा (Sketches/Symbols): या प्रामुख्याने भौमितिक आकृत्यांच्या स्वरूपात असतात. उदा. त्रिकोण, वर्तुळ, रेषा, बिंदू.
  उदा: त्रिकोण (▲) = पर्वत किंवा उंच शिखर.
• सांकेतिक चिन्हे (Conventional Signs): गोष्टी हुबेहूब ओळखता याव्यात म्हणून वापरलेली छोटी चित्रे.
  उदा:
  • किल्ला = 🏰 (किल्ल्याची आकृती)
  • रेल्वे मार्ग = ⌗ (रूळांची रेषा)
  • टपाल कचेरी = P.O. (Post Office)
  • पोलीस स्टेशन = P.S. (Police Station)
  • दीपगृह = 🗼 (Lighthouse)
• रंग संकेत (Color Codes): नकाशात विशिष्ट गोष्टी दाखवण्यासाठी ठराविक रंग निश्चित केलेले असतात:
  • निळा रंग: जलाशय, नद्या, समुद्र, महासागर.
  • हिरवा रंग: वने, जंगले, वनस्पती, गवताळ प्रदेश.
  • पिवळा/फिकट तपकिरी: पठारी प्रदेश आणि शेती जमीन.
  • गडद तपकिरी रंग: पर्वतीय रांगा आणि डोंगर.