महाराष्ट्राचा भूगोल

२.३ महाराष्ट्राचा भूगोल (Geography of Maharashtra)

MAHA TET पेपर १ मध्ये या विभागातून सर्वाधिक फॅक्ट्स (Facts) विचारल्या जातात. यामध्ये राजकीय, प्राकृतिक, नदीप्रणाली आणि कृषी घटकांचा समावेश होतो.

१. राजकीय व प्रशासकीय रचना (Political & Administrative Structure)

• स्थापना: १ मे १९६०. स्थापनेच्या वेळी महाराष्ट्रात २६ जिल्हे आणि ४ प्रशासकीय विभाग होते.
• सध्याची स्थिती: महाराष्ट्रात एकूण ३६ जिल्हे आणि ६ प्रशासकीय विभाग (कोकण, पुणे, नाशिक, छत्रपती संभाजीनगर, अमरावती, नागपूर) आहेत.
• क्षेत्रफळ: ३,०७,७१३ चौ.किमी. क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्राचा भारतात तिसरा क्रमांक लागतो (१. राजस्थान, २. मध्य प्रदेश).
• सर्वात मोठा व लहान जिल्हा: क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा जिल्हा अहमदनगर आहे, तर सर्वात लहान जिल्हा मुंबई शहर आहे.

२. प्राकृतिक रचना (Physiography of Maharashtra)

महाराष्ट्राचे प्राकृतिकदृष्ट्या ३ मुख्य विभाग पडतात:

• १. कोकण किनारपट्टी (Konkan Coast): अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वत यांच्या दरम्यान असलेल्या चिंचोळ्या भागाला कोकण म्हणतात. येथील नद्या लांबीने खूप लहान परंतु अत्यंत वेगवान आहेत, ज्या समुद्राला मिळताना खाड्या (Estuaries) निर्माण करतात.
• २. सह्याद्री पर्वत / पश्चिम घाट (Sahyadri / Western Ghats): महाराष्ट्राची मुख्य जलविभाजक पर्वतरांग. महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर कळसूबाई (१६४६ मीटर) हे नाशिक-अहमदनगर सीमेवर सह्याद्रीतच आहे.
• ३. महाराष्ट्र पठार / दख्खनचे पठार (Deccan Plateau): महाराष्ट्राचा सुमारे ९०% भाग या पठाराने व्यापला आहे. हे पठार ज्वालामुखीच्या बेसाल्ट (Basalt) खडकापासून बनलेले आहे.

३. प्रमुख नदीप्रणाली (Major River Systems)

महाराष्ट्रातील नद्यांचे प्रामुख्याने पूर्ववाहिनी (बंगालच्या उपसागराला मिळणाऱ्या) आणि पश्चिमवाहिनी (अरबी समुद्राला मिळणाऱ्या) असे दोन गट पडतात.

नदीचे नाव	उगम स्थान	वैशिष्ट्ये / TET परीक्षाभिमुख मुद्दे
गोदावरी	त्र्यंबकेश्वर (नाशिक)	महाराष्ट्रातील सर्वात लांब (४९%) नदी. हिला 'दक्षिण गंगा' किंवा 'वृद्ध गंगा' म्हणतात.
कृष्णा	महाबळेश्वर (सातारा)	दक्षिण महाराष्ट्रातील प्रमुख नदी. हिची 'कोयना' ही उपनदी महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी मानली जाते.
भीमा	भीमाशंकर (पुणे)	पुढील प्रवासात ही कृष्णा नदीला मिळते. पंढरपूर येथे हिला 'चंद्रभागा' या नावाने ओळखले जाते.
तापी	मुलताई (मध्य प्रदेश)	उत्तर महाराष्ट्रातील प्रमुख पश्चिमवाहिनी (West-flowing) नदी. ही खचदरीतून् वाहते. हिची प्रमुख उपनदी 'पूर्णा' आहे.

४. मृदा (माती) आणि पिके (Soil Types and Crops)

• रेगूर किंवा काळी मृदा (Black Cotton Soil): दख्खनच्या पठारावर बेसाल्ट खडक कुजून ही माती तयार होते. ही माती पाणी धरून ठेवण्यात उत्कृष्ट असते.
  प्रमुख पिके: कापूस (Cotton), ज्वारी, ऊस, सोयाबीन. (याला कापसाची काळी मृदाही म्हणतात).
• जांभी मृदा (Laterite Soil): जास्त पावसाच्या प्रदेशात (दक्षिण कोकण - सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी) ही माती आढळते. लोह आणि अ‍ॅल्युमिनियमच्या प्रमाणामुळे हिचा रंग तांबडा असतो.
  प्रमुख पिके: काजू, आंबा (हापूस) आणि नारळ.
• गाळाची मृदा (Alluvial Soil): नद्यांच्या खोऱ्यात आणि उत्तर कोकणच्या किनारपट्टीत आढळते. ही अत्यंत सुपीक असते.
  प्रमुख पिके: भात (तांदूळ), भाजीपाला.

५. हवामान (Climate)

• महाराष्ट्राचे हवामान प्रामुख्याने उष्णकटिबंधीय मान्सून (Tropical Monsoon) प्रकारचे आहे.
• महाराष्ट्रात सर्वाधिक पाऊस सह्याद्रीच्या घाटमाथ्यावर पडतो (उदा. आंबोली - सिंधुदुर्ग, महाराष्ट्राचे चेरापुंजी).
• सह्याद्री ओलांडल्यानंतर पूर्वेकडे पावसाचे प्रमाण अचानक कमी होते, त्या भागाला 'पर्जन्यछायेचा प्रदेश' (Rain-shadow region) म्हणतात (उदा. अहमदनगर, पुणे, सोलापूरचा काही भाग).