वाहतूक आणि संदेशवहन
२.४ वाहतूक आणि संदेशवहन (Transport and Communication)
मानवी वस्त्यांचा विकास, व्यापार आणि संवादासाठी वाहतूक आणि संदेशवहन हे कोणत्याही देशाचे मुख्य आधारस्तंभ मानले जातात. इयत्ता ४ थी व ५ वी च्या परिसर अभ्यास पाठ्यपुस्तकातील हा महत्त्वाचा गाभा आहे.
१. वाहतुकीचे मुख्य मार्ग (Modes of Transport)
भौगोलिक परिस्थितीनुसार वाहतुकीचे प्रामुख्याने ४ मार्ग पडतात:
| वाहतुकीचा मार्ग | वैशिष्ट्ये आणि प्रकार | परीक्षाभिमुख महत्त्वाचे मुद्दे (TET/CTET) |
|---|---|---|
| १. भूमार्ग (Land Transport) | रस्ते वाहतूक आणि रेल्वे वाहतूक. | • भारतात पहिली रेल्वे १६ एप्रिल १८५३ रोजी मुंबई ते ठाणे (३४ किमी) धावली. • सर्वात स्वस्त आणि सोयीस्कर घरपोच सेवा देणारा मार्ग. |
| २. जलमार्ग (Water Transport) | अंतर्गत जलमार्ग (नद्या, कालवे) आणि आंतरराष्ट्रीय जलमार्ग (समुद्र). | • हा सर्वात स्वस्त वाहतुकीचा मार्ग आहे (जड मालासाठी उपयुक्त). • महाराष्ट्रातील प्रमुख आंतरराष्ट्रीय बंदर: जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ट्रस्ट (JNPT) - न्हावा शेवा, नवी मुंबई. |
| ३. हवाई मार्ग (Air Transport) | विमान आणि हेलिकॉप्टर वाहतूक. | • हा सर्वात वेगवान आणि महागडा मार्ग आहे. • दुर्गम भागात (पूर, भूकंप वेळी) मदत पोहोचवण्यासाठी हेलिकॉप्टर अत्यंत उपयुक्त ठरते. |
| ४. नलिका मार्ग (Pipeline) | द्रव आणि वायू पदार्थांची वाहतूक. | • पाणी, कच्चे तेल (Petroleum) आणि नैसर्गिक वायू (LPG/CNG) यांच्या वाहतुकीसाठी हा मार्ग वापरतात. |
२. संदेशवहन: पारंपारिक ते आधुनिक (Evolution of Communication)
माहिती किंवा संदेश एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पाठवणे म्हणजे संदेशवहन होय. आधुनिक काळात तंत्रज्ञानामुळे यात क्रांती झाली आहे.
- पारंपारिक साधने: सांगावा धाडणे, पत्रांचा वापर (पोस्ट), वर्तमानपत्रे, आकाशवाणी (रेडिओ) आणि दूरदर्शन (टीव्ही). ही प्रामुख्याने एकतर्फी किंवा संथ साधने होती.
- आधुनिक साधने: इंटरनेट (Internet), मोबाईल फोन, ईमेल (E-mail), आणि सॅटेलाइट (कृत्रिम उपग्रह) याद्वारे आज जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात सेकंदाच्या भागात संपर्क साधता येतो.
- समूह संदेशवहन (Mass Communication): एकाच वेळी लाखो लोकांपर्यंत माहिती पोहोचवणे. उदा. वर्तमानपत्रे, टीव्ही, इंटरनेट, सोशल मीडिया.
३. कृत्रिम उपग्रह आणि संदेशवहन (Artificial Satellites)
- आधुनिक संदेशवहनाचा मुख्य कणा कृत्रिम उपग्रह हा आहे. हे उपग्रह मानवाने अंतराळात सोडलेले असतात आणि ते पृथ्वीभोवती फिरतात.
- वापर: टीव्हीचे थेट प्रक्षेपण (Live Telecast), हवामानाचा अंदाज, नकाशे तयार करणे (GPS) आणि मोबाईल नेटवर्क या सर्वांसाठी उपग्रहांचा वापर होतो.
- भारताची स्वतःची उपग्रह प्रणाली आहे, ज्याला INSAT (Indian National Satellite System) म्हटले जाते.
१. CTET विशेष (Travel Theme गणिते): CTET मध्ये हमखास रेल्वेचे गणित येते. उदा. "एक रेल्वे मडगाववरून ३० जून रोजी ०९:४५ ला निघाली आणि दुसऱ्या दिवशी गांधीधामला ०७:१५ ला पोहोचली. एकूण अंतर २२६० किमी असल्यास रेल्वेचा सरासरी वेग काढा."
• अशा वेळी सर्वप्रथम एकूण वेळ तास आणि मिनिटांत मोजा आणि मग वेग = अंतर / वेळ () हे सूत्र वापरा. ( हे रूपांतरण लक्षात ठेवा).
२. माहिती तंत्रज्ञान (IT) प्रदूषण: संदेशवहनाच्या अतिवापरामुळे (मोबाईल टॉवर्स) **ध्वनी प्रदूषण** आणि **इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक रेडिएशन** (किरणोत्सर्ग) वाढले आहे, ज्याचा परिणाम चिमण्या आणि इतर पक्ष्यांवर होत आहे, हा मुद्दा परिसर अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.
Premium Resources
100% Free Signup