शिवपूर्वकालीन महाराष्ट्र व संतांची कामगिरी
३.१ शिवपूर्वकालीन महाराष्ट्र व संतांची कामगिरी (MAHA TET विशेष)
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जन्मापूर्वी (सुमारे ४०० वर्षांपूर्वी) महाराष्ट्रात स्वराज्य नव्हते. महाराष्ट्राचा मोठा भाग परकीय सत्तांच्या ताब्यात होता आणि जनता जुलमी राजवटीत भरडली जात होती.
१. शिवपूर्वकालीन राजकीय स्थिती (Adilshahi & Nizamshahi)
या काळात दक्षिणेमध्ये दोन प्रमुख सुलतानांनी महाराष्ट्र आपापसात वाटून घेतला होता:
- अहमदनगरचा निजामशाह: याच्या राजवटीला निजामशाही म्हटले जायचे.
- विजापूरचा आदिलशाह: याच्या राजवटीला आदिलशाही म्हटले जायचे.
- परस्पर संघर्ष: या दोन्ही सुलतानांमध्ये महाराष्ट्रात स्वतःचे वर्चस्व स्थापन करण्यासाठी सतत लढाया होत असत. यात मराठा सरदारांना (उदा. जाधव, निंबाळकर, घोरपडे, मोरे, भोसले) आपल्या पदरी ठेवून ते वतनदारी देत असत. जनतेचे मात्र अतोनात हाल होत होते.
२. महाराष्ट्रातील संतांची कामगिरी (Saints of Maharashtra)
लोकांमध्ये निर्माण झालेली नैराश्याची भावना दूर करण्यासाठी, समाजात समता, बंधुभाव आणि भक्तीची जागृती करण्याचे महान कार्य संतांनी केले. शिवरायांनी स्वराज्य स्थापनेसाठी या लोकजागृतीचा उपयोग केला.
| संत आणि गाव | प्रमुख ग्रंथ / रचना | TET परीक्षाभिमुख मुख्य शिकवण व फॅक्ट्स |
|---|---|---|
| १. संत ज्ञानेश्वर (आळंदी, पुणे) |
• ज्ञानेश्वरी (भावार्थदीपिका) • अमृतानुभव • चांगदेव पासष्टी |
• भगवद्गीता सर्वसामान्यांना समजण्यासाठी मराठीत लिहिली. • पसायदानातून 'विश्वात्मक देवाकडे' जगाच्या कल्याणाची मागणी केली. • 'मूळ गाव': आपेगाव (पैठणजवळ). |
| २. संत तुकाराम (देहू, पुणे) |
• तुकाराम गाथा (अभंग रचना) |
• "जे का रंजले गांजले। त्यासी म्हणे जो आपुले। तोचि साधू ओळखावा। देव तेथेचि जाणावा।" ही त्यांची मुख्य शिकवण. • लोकांनी त्यांच्या अभंगांच्या वह्या इंद्रायणी नदीत बुडवल्या होत्या. • शिवरायांचे समकालीन होते. |
| ३. संत नामदेव (नरसी-बामणी, हिंगोली) |
• अभंग पद रचना • गुरु ग्रंथ साहिब (६१ पदे समाविष्ट) |
• विठ्ठलाचे निस्सीम भक्त. त्यांनी पंजाबपर्यंत प्रवास करून भागवत धर्माचा प्रचार केला. • "नाचू कीर्तनाचे रंगी। ज्ञानदीप लावू जगी।" ही त्यांची प्रतिज्ञा होती. • शिखांच्या पवित्र 'गुरु ग्रंथ साहिब' ग्रंथात त्यांची पदे आहेत. |
| ४. संत एकनाथ (पैठण, छत्रपती संभाजीनगर) |
• एकनाथी भागवत • भावार्थ रामायण • भारुडे आणि गवळणी |
• त्यांनी लोकशिक्षणासाठी 'भारुड' या काव्यप्रकाराचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला. • "कोणाही जीवाचा हेवा न करावा" हा संदेश दिला. जातीभेद मानला नाही. • गोरगरिबांना, मूक प्राण्यांना देवाघरी जागा आहे असे त्यांनी आचरणातून दाखवले. |
३. इतर महत्त्वाचे संत
- संत चोखामेळा: मंगळवेढे येथील राहणारे. "उसा डोंगा परि रस नोहे डोंगा" हा त्यांचा प्रसिद्ध अभंग.
- संत गोरोबा कुंभार: तेर (धाराशीव) येथील रहिवासी. त्यांना 'गोरोबा काका' म्हटले जाते.
- संत सावता माळी: अरण (सोलापूर). "कांदा मुळा भाजी। अवघी विठाई माझी।" याद्वारे त्यांनी कर्म हाच मानवाचा खरा धर्म मानला.
- संत बहिणाबाई शूरकर: यांनी "संतकृपा झाली। इमारत फळा आली।" या अभंगातून वारकरी संप्रदायाचा इतिहास मांडला.
१. संतांच्या गावांच्या जोड्या: परीक्षेत संतांची नावे आणि त्यांची जन्मस्थाने/कर्मभूमी यांच्या जोड्या लावा असा प्रश्न हमखास येतो. (उदा. नामदेव -> नरसी, एकनाथ -> पैठण, ज्ञानेश्वर -> आळंदी/आपेगाव, तुकाराम -> देहू).
२. वतनदार सरदारांचा इतिहास: सिंधखेडचे जाधव (जिजाबाईंचे माहेर), फलटणचे निंबाळकर, मुधोळचे घोरपडे आणि जावळीचे मोरे हे कोणत्या सुलतानांच्या चाकरीत होते यावर प्रश्न येतो. लक्षात ठेवा: जिजाबाईंचे वडील लखुजीराजे जाधव हे सुप्रसिद्ध मराठा सरदार होते.
Premium Resources
100% Free Signup