शिवरायांचे बालपण व स्वराज्य संकल्पना

३.२ शिवरायांचे बालपण व स्वराज्य संकल्पना (MAHA TET विशेष)

महाराष्ट्राच्या इतिहासाला सुवर्णकाळ देणाऱ्या छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म, त्यांचे बालपण आणि त्यांना मिळालेले अद्वितीय आई-वडिलांचे मार्गदर्शन हा या घटकाचा मुख्य गाभा आहे.

१. शिवरायांचा जन्म आणि बालपण (Birth at Shivneri)

• जन्म तारीख: १९ फेब्रुवारी १६३० (फाल्गुन वद्य तृतीया, शके १५५१).
• जन्मस्थान: जुन्नरजवळील शिवनेरी किल्ला (जिल्हा: पुणे). हा किल्ला मजबूत आणि सुरक्षित असल्याने शहाजीराजांनी जिजाबाईंना येथे ठेवले होते. किल्ल्यावरील 'शिवाय देवी' च्या नावावरून बालकाचे नाव 'शिवाजी' ठेवण्यात आले.
• बालपणाची स्थिती: शिवरायांच्या बालपणाची पहिली ६ वर्षे अत्यंत धावपळीत गेली. निजामशाही, आदिलशाही आणि मुघल यांच्या आक्रमणांमुळे सतत अस्थिरता होती, तरीही जिजाबाईंनी शिवरायांच्या शिक्षणात खंड पडू दिला नाही.
• मावळ्यांची सोबत: शिवराय मावळ्यांच्या (गरीब शेतकऱ्यांच्या) मुलांसोबत खेळत असत. त्यांच्यासोबत मातीचे हत्ती, घोडे बनवणे, किल्ल्यांचे किल्ले बनवणे, लपंडाव, चेंडू व भोवरा खेळणे असा त्यांचा दिनक्रम होता. यामुळे बालवयातच त्यांच्यात संघटन कौशल्य वाढीस लागले.

२. वीरमाता जिजाबाईंचे योगदान व संस्कार (Veermata Jijabai)

जिजाबाई या केवळ शिवरायांच्या माता नव्हत्या, तर त्या त्यांच्या पहिल्या गुरू आणि खऱ्या अर्थाने स्वराज्य प्रेरणेच्या मुख्य मार्गदर्शक होत्या.

• ऐतिहासिक वारसा: जिजाबाई या सिंधखेडचे बलाढ्य सरदार लखुजीराव जाधव यांच्या कन्या आणि शहाजीराजे भोसले यांच्या पत्नी होत्या. त्यांच्यात दोन्ही घराण्यांचा स्वाभिमान आणि शौर्य एकवटले होते.
• संस्कारांची शिदोरी: जिजाबाई बाल शिवबांना रोज संध्याकाळी रामायण, महाभारत यातील गोष्टी सांगत असत. श्रीराम, श्रीकृष्ण, भीम आणि अभिमन्यू यांच्या गोष्टी ऐकवून त्यांनी शिवबांच्या मनात पराक्रमाची भावना पेरली. तसेच संतांचे अभंगही त्या गाऊन दाखवत असत.
• न्यायाची शिकवण: परकीय राजांची चाकरी करण्यापेक्षा स्वतःचे राज्य (स्वराज्य) स्थापन करून गरिबांना न्याय द्यावा, ही महत्त्वाकांक्षा जिजाबाईंनी शिवरायांच्या मनात बालपणीच रुजवली.

३. शहाजीराजे भोसले: मूळ स्वराज्य संकल्पक (Shahajiraje Bhosale)

इतिहासकारांच्या मते शहाजीराजे हेच खऱ्या अर्थाने 'स्वराज्याचे मूळ संकल्पक' मानले जातात.

• अजोड पराक्रम: शहाजीराजे हे दक्षिण भारतातील एक अत्यंत बलाढ्य, बुद्धिमान आणि धाडसी सरदार होते. सुरुवातीला निजामशाहीत आणि नंतर विजापूरच्या आदिलशाहीत त्यांना मानाचे स्थान मिळाले. आदिलशहाने त्यांना कर्नाटक प्रांतातील जहागिरी जिंकण्यासाठी पाठवले आणि तिथे त्यांना 'सरलष्कर' पद दिले.
• बंगळूरचे वैभव: शहाजीराजांनी कर्नाटक मधील 'बंगळूर' हे आपले मुख्य ठाणे केले आणि तिथे एखाद्या राजासारखा दरबार भरवू लागले.
• शिक्षणाची सोय: शिवराय आणि जिजाबाई बंगळूरला असताना, शहाजीराजांनी शिवरायांसाठी नामवंत शिक्षकांची नेमणूक केली. तिथे शिवरायांनी युद्धकला, राजकारण, वेगवेगळ्या भाषा (विशेषतः संस्कृत) आणि घोड्यावर बसणे, दांडपट्टा चालवणे यात नैपुण्य मिळवले.
• पुण्याची जहागिरी आणि रवानगी: शहाजीराजांनीच शिवराय आणि जिजाबाईंना पुण्याच्या जहागिरीची व्यवस्था पाहण्यासाठी विश्वासू कारभार्‍यांसोबत (उदा. दादोजी कोंडदेव) पुण्याला पाठवले आणि अप्रत्यक्षपणे स्वतंत्र राज्याची पायाभरणी करण्याची संधी दिली.