- परिसर अभ्यास (EVS-TET)

३.३ छत्रपती शिवाजी महाराज: संपूर्ण जीवनपट व स्वराज्य इतिहास

हा विभाग शिवछत्रपतींच्या जन्मापासून ते त्यांच्या राज्याभिषेकापर्यंतच्या ऐतिहासिक घटनांचा अचूक क्रोनोलॉजिकल (कालानुक्रमिक) गोषवारा आहे.

१. जन्म आणि बालपण (Birth & Childhood)

जन्म: १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी पुणे जिल्ह्यातील जुन्नरजवळील शिवनेरी किल्ल्यावर झाला.
पालक व संस्कार: वडिलांचे नाव शहाजीराजे भोसले व मातेचे नाव वीरमाता जिजाबाई. जिजाऊंनी बाल शिवबांना रामायण-महाभारतातील गोष्टी सांगून पराक्रमाचे व अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे बाळकडू दिले.

२. स्वराज्याची शपथ (The Oath of Swarajya)

घटना व वर्ष: सन १६४५ मध्ये अवघ्या १६ व्या वर्षी शिवरायांनी पुणे जवळील भोर येथील रायरेश्वराच्या देवालयात मावळ्यांसह 'हिंदवी स्वराज्याची' शपथ घेतली.
राजमुद्रा: शहाजीराजांनी शिवरायांसाठी तयार केलेली संस्कृतमधील राजमुद्रा स्वराज्याचे ध्येय स्पष्ट करते:
"प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता। शाहसूनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते।"
(अर्थ: प्रतिपदेच्या चंद्रकलेप्रमाणे वाढत जाणारी आणि विश्वाने वंदन केलेली अशी शहाजींचा पुत्र शिवाजीची ही मुद्रा प्रजेच्या कल्याणासाठी शोभत आहे.)

३. तोरण बांधणे व गडकोटांची मोहीम (Fort Capturing)

पहिला किल्ला: शिवरायांनी सर्वप्रथम आदिलशाहीचा तोरणा किल्ला जिंकून स्वराज्याचे तोरण बांधले. या किल्ल्यावर त्यांना 'भवानी माता' गुप्तधन मिळाले, ज्याचा वापर त्यांनी स्वराज्यासाठी केला.
राजगड निर्मिती: तोरणा किल्ल्यापासून ५ मैलांवर असलेल्या मुरुंबदेवाच्या डोंगराची डागडुजी करून शिवरायांनी तिथे 'राजगड' हा किल्ला बांधला आणि ही स्वराज्याची पहिली राजधानी बनली.
इतर गडकोट: यानंतर चाकणचा किल्ला, कोंढाणा (सिंहगड), पुरंदर हे किल्ले जिंकून पुणे जहागिरीवर नियंत्रण मिळवले. जावळीच्या मोऱ्यांचा पराभव करून प्रतापगड हा नवीन किल्ला बांधला.

४. अफझलखान वध (The Defeat of Afzal Khan)

पार्श्वभूमी: शिवरायांचा वाढता बंदोबस्त करण्यासाठी विजापूरच्या बडी साहेबिणीने बलाढ्य अफझलखानाला रवाना केले.
ऐतिहासिक भेट: १० नोव्हेंबर १६५९ रोजी प्रतापगडाच्या पायथ्याशी भेट ठरली. खानाने दगाफटका करून पाठीत कट्यार उपसली असता, शिवरायांनी अत्यंत चपळाईने वाघनखे आणि बिचवा खानाच्या पोटात खुपसून त्याचा कोथळा बाहेर काढला.
महत्त्व: या विजयामुळे विजापूरच्या आदिलशाहीला मोठा धक्का बसला आणि शिवरायांचे नाव संपूर्ण भारतात गाजले.

५. आग्र्याहून सुटका (Escape from Agra)

मिर्झाराजे जयसिंग आणि पुरंदरचा तह: मुघल सम्राट औरंगजेबाने पाठवलेल्या मिर्झाराजे जयसिंग यांनी स्वराज्यावर मोठे संकट आणले. सलोख्यासाठी शिवरायांना १६६५ मध्ये 'पुरंदरचा तह' करावा लागला, ज्यामध्ये २३ किल्ले मुघलांना द्यावे लागले.
आग्रा नजरकैद: तहानुसार शिवराय औरंगजेबाच्या ५० व्या वाढदिवसानिमित्त १६६६ मध्ये आग्रा दरबारात गेले. तिथे योग्य मान न मिळाल्याने शिवरायांनी स्वाभिमान दाखवला, ज्यामुळे त्यांना नजरकैदेत टाकण्यात आले.
अद्भूत सुटका: शिवरायांनी आजारी असण्याचे नाटक केले आणि तब्येत बरी व्हावी म्हणून साधू-संतांना पेटार्‍यांमधून मिठाई पाठवण्यास सुरुवात केली. १७ ऑगस्ट १६६६ रोजी शिवराय आणि बाल संभाजीराजे पेटार्‍यामध्ये बसून अत्यंत चाणाक्षपणे पहारेकऱ्यांना चकवून आग्र्याहून निसटले आणि वेषांतर करून सुखरूप महाराष्ट्रात पोहोचले.

६. सुवर्णक्षण: शिवराज्याभिषेक (The Coronation)

गरज: परकीय राजवटी शिवरायांना 'बंडखोर राजा' म्हणत असत. स्वराज्याला कायदेशीर सार्वभौमत्व मिळवून देण्यासाठी राज्याभिषेकाची गरज होती.
ऐतिहासिक सोहळा: ६ जून १६७४ (ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी) रोजी रायगड किल्ल्यावर शिवरायांचा अत्यंत थाटामाटात राज्याभिषेक झाला.
पुरोहित व पदवी: काशीचे प्रसिद्ध पंडित गागाभट्ट यांनी हा सोहळा संपन्न केला. शिवरायांनी 'छत्रपती' ही पदवी धारण केली आणि स्वतंत्र 'राज्याभिषेक शक' सुरू केला. तसेच 'सोन्याची होन' आणि 'तांब्याची शिवराई' ही स्वतःची नाणी पाडली.

💡 MAHA TET Paper Setter चा हॉट-फेव्हरेट प्रश्न पॅटर्न:

१. स्वराज्याच्या राजधान्यांवर प्रश्न: स्वराज्याची पहिली राजधानी राजगड होती (१६४६ ते १६७२) आणि राज्याभिषेकावेळी व त्यानंतरची मुख्य राजधानी रायगड बनली.

२. आग्र्याहून सुटकेमधील दोन महत्त्वाच्या व्यक्ती: शिवरायांसारखा हुबेहूब वेष धारण करून त्यांच्या जागी बेडवर झोपलेला **हिरोजी फर्जंद** आणि मदतीला असलेला **मदारी मेहेतर** यांची नावे अनेकदा TET मध्ये विचारली जातात.

३. पुरंदरच्या तहातील किल्ले व मानचिन्हे: १६६५ च्या पुरंदरच्या तहात शिवरायांना मुघलांना **२३ किल्ले** आणि **४ लक्ष होन** वार्षिक उत्पन्नाचा प्रदेश द्यावा लागला होता.