शिवकालीन सखोल प्रशासन व्यवस्था

३.४ शिवकालीन सखोल प्रशासन व्यवस्था (Advanced Civil, Military & Naval System)

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे केवळ युद्धकौशल्यासाठीच नव्हे, तर त्यांच्या अजोड आणि शिस्तबद्ध लोककल्याणकारी प्रशासनासाठी जगात कौतुक केले जाते. त्यांच्या संपूर्ण प्रशासन व्यवस्थेचे तीन मुख्य भाग पडतात.

१. नागरी प्रशासन आणि अष्टप्रधान मंडळ (Civil Administration)

राज्यकारभाराच्या सोयीसाठी शिवरायांनी राज्याभिषेकावेळी अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना केली. ८ खात्यांसाठी ८ मंत्र्यांची नियुक्ती करण्यात आली. हे पद वंशपरंपरागत नव्हते तर ते गुणवत्तेवर दिले जायचे.

मंत्र्याचे पद	राज्याभिषेक काळातील मंत्री	मंत्र्याचे मुख्य काम / खाते
१. प्रधान (पेशवा)	मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे	राज्यकारभार चालवणे आणि जिंकलेल्या प्रदेशाची व्यवस्था पाहणे.
२. अमात्य (मजुमदार)	रामचंद्र निळकंठ मुजुमदार	राज्याचा जमाखर्च (Finance) तपासणे व सांभाळणे.
३. सचिव (सुरनीस)	अण्णाजी दत्तो	सरकारी आज्ञापत्रे, पत्रव्यवहार आणि दप्तर सांभाळणे.
४. मंत्री (वाकनीस)	दत्ताजी त्रिंबक वाकनीस	राजे व कुटुंबाची सुरक्षा, रोजची कामे आणि बातमीदार खाते सांभाळणे.
५. सेनापती (सरनौबत)	हंबीरराव मोहिते	लष्कराचे नेतृत्व करणे आणि राज्यरक्षण करणे.
६. सुमंत (डबीर)	रामचंद्र त्रिंबक डबीर	परराज्यांशी संबंध ठेवणे, परराष्ट्र व्यवहार (Foreign Affairs) पाहणे.
७. न्यायाधीश	निराजी रावजी	दिवाणी व फौजदारी गुन्ह्यांचा न्यायनिवाडा (Justice) करणे.
८. पंडितराव	मुरेश्वर पंडितराव	धार्मिक व्यवहार, दानधर्म आणि दानाची व्यवस्था पाहणे.

• टीप: न्यायाधीश आणि पंडितराव वगळता इतर सर्व मंत्र्यांना युद्धप्रसंगी प्रत्यक्ष रणांगणात लष्कराचे नेतृत्व करावे लागत असे.

२. लष्करी व्यवस्था आणि पदरचना (Military Intelligence & Hierarchy)

शिवरायांचे सैन्य अत्यंत शिस्तबद्ध होते. सैन्याला जहागिरी न देता थेट रोख पगार (नक्त वेतन) दिला जात असे. सैन्याचे दोन प्रमुख भाग होते:

• अ. पायदळ (Infantry): यामध्ये दोन प्रमुख हुद्देदार असत:
  • ५ मावळ्यांवर १ नाईक.
  • ५ नाईकांवर (२५ सैनिक) १ हवालदार.
  • ५ हवालदारांवर १ जुमलेदार.
  • १० जुमलेदारांवर १ हजारी.
  • संपूर्ण पायदळाच्या प्रमुखाला 'सरनौबत' म्हटले जाई (उदा. येसाजी कंक).
• ब. घोडदळ (Cavalry): घोडदळात दोन प्रकारचे सैनिक असत:
  १. बारगीर: ज्यांना घोडा आणि हत्यार स्वतः सरकारकडून दिले जाई. (हे संख्येने जास्त होते).
  २. शिलेदार: ज्यांचा घोडा आणि हत्यार स्वतःचे स्वतःच्या मालकीचे असायचे.
  • घोडदळाची पदरचना: २५ बारगीरांवर १ हवालदार -> ५ हवालदारांवर १ जुमलेदार -> ५ जुमलेदारांवर १ सुभेदार -> ५ सुभेदारांवर १ पंचहजारी -> आणि घोडदळाचा सर्वोच्च प्रमुख म्हणजे 'सरनौबत' (उदा. नेताजी पालकर, प्रतापराव गुजर, हंबीरराव मोहिते).
• क. गुप्तहेर खाते (Intelligence Department): शिवरायांच्या युद्धातील यशाचा मोठा वाटा अचूक माहिती देणाऱ्या गुप्तहेर खात्याकडे जातो. या खात्याचे प्रमुख बहिर्जी नाईक होते. ते वेषांतर करण्यात अत्यंत पटाईत होते.

३. आरमार व्यवस्था: भारताच्या नौदलाचे जनक (Maratha Navy)

महाराष्ट्राला लाभलेल्या विस्तीर्ण समुद्रकिनाऱ्यावर जंजिऱ्याचे सिद्दी, गोव्याचे पोर्तुगीज आणि इंग्रज या परकीय शत्रूंना रोखण्यासाठी शिवरायांनी स्वतःचे स्वतंत्र आरमार (नौदल) उभे केले. म्हणूनच त्यांना 'भारतीय नौदलाचे जनक' (Father of Indian Navy) मानले जाते.

• जहाज बांधणी: कल्याण आणि भिवंडी येथे जहाजे बांधण्याचे कारखाने सुरू केले. त्यांच्या आरमारात गुराब, गलबत, पाल, मचवा या प्रकारची सुमारे ४०० लढाऊ जहाजे होती.
• जलदुर्ग निर्मिती: समुद्रातून येणाऱ्या शत्रूवर नजर ठेवण्यासाठी शिवरायांनी अनेक जलदुर्ग बांधले व जिंकले. उदा. सिंधुदुर्ग (मालवण), विजयदुर्ग, पद्मदुर्ग आणि खांदेरी-उंदेरी.
• आरमार प्रमुख: मराठा आरमाराचे प्रमुख हुद्देदार मायनाक भंडारी आणि दर्यासारंग दौलत खान हे होते. (पुढील काळात कान्होजी आंग्रे यांनी मराठा आरमाराचा सुवर्णकाळ आणला).