शिवोत्तर काळ व मराठ्यांचा स्वातंत्र्यसंग्राम

३.५ शिवोत्तर काळ व मराठ्यांचा स्वातंत्र्यसंग्राम (MAHA TET विशेष)

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर (३ एप्रिल १६८०) स्वराज्य नष्ट करण्यासाठी मुघल बादशाह औरंगजेब स्वतः अफाट सैन्यासह दख्खनमध्ये (महाराष्ट्रात) उतरला. मात्र, मराठ्यांनी हार न मानता २७ वर्षे अभूतपूर्व लढा दिला.

१. छत्रपती संभाजी महाराज (१६८० ते १६८९)

शिवरायांच्या निधनानंतर त्यांचे थोरले पुत्र संभाजी महाराज स्वराज्याचे दुसरे छत्रपती बनले. त्यांनी ९ वर्षांच्या कालखंडात मुघल, जंजिऱ्याचे सिद्दी, गोव्याचे पोर्तुगीज आणि इंग्रज या सर्व शत्रूंना एकाच वेळी पाणी पाजले.

• अजोड पराक्रम: संभाजी महाराजांनी आपल्या कारकिर्दीत सुमारे १२० लढाया लढल्या आणि एकही लढाई ते हरले नाहीत. औरंगजेबाचा बंडखोर मुलगा 'शहजादा अकबर' याला त्यांनी स्वराज्यात आश्रय दिला होता.
• साहित्यिक योगदान: संभाजी महाराज केवळ शूर नव्हते, तर ते अत्यंत विद्वान आणि पंडित होते. त्यांनी वयाच्या अवघ्या १४ व्या वर्षी संस्कृतमध्ये बुधभूषणम् हा ग्रंथ लिहिला. तसेच नखशिख, नायिकाभेद आणि सातसतक हे ब्रज भाषेतील ग्रंथही लिहिले.
• मुख्य सल्लागार: त्यांच्या प्रशासनात आणि युद्धात त्यांना मोलाची साथ देणारे त्यांचे कवी मित्र कवी कलश हे होते.
• बलिदान: मुघल सरदार मुकर्रब खान याने संगमेश्वर (रत्नागिरी) येथे संभाजी महाराजांना दगाफटका करून कैद केले. औरंगजेबाने अत्यंत अमानुष छळ करूनही संभाजी महाराजांनी स्वराज्य आणि स्वधर्म सोडण्यास नकार दिला. शेवटी ११ मार्च १६८९ रोजी तुळापूर येथे त्यांनी देशासाठी वीरमरण पत्करले. त्यांच्या या बलिदानाने संपूर्ण मराठा साम्राज्य औरंगजेबाविरुद्ध पेटून उठले.

२. स्वातंत्र्यसंग्रामाचे तीन टप्पे (The Three Eras of War)

संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर मराठ्यांचा लढा अधिक तीव्र झाला. हा लढा खालील तीन नेतृत्वाखाली लढला गेला:

नेतृत्व / कालखंड	मुख्य केंद्र / राजधानी	TET परीक्षाभिमुख महत्त्वाचे मुद्दे व रणनीती
१. छत्रपती राजाराम महाराज (१६८९ ते १७००)	रायगड, नंतर जिंजी (तामिळनाडू)	• औरंगजेबाने रायगडला वेढा घातला तेव्हा राजाराम महाराज वेढ्यातून निसटले आणि तामिळनाडूतील 'जिंजी' किल्ल्यावर जाऊन तिथून ७ वर्षे राज्यकारभार चालवला. • त्यांनी संतोजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांच्या मदतीने मुघलांविरुद्ध 'गनिमी कावा' पद्धत वापरून औरंगजेबाला जेरीस आणले.
२. महाराणी ताराबाई (१७०० ते १७०७)	सातारा / कोल्हापूर	• राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या पत्नी महाराणी ताराबाईंनी आपल्या ४ वर्षांच्या मुलाला (शिवाजी २ रा) गादीवर बसवून स्वतः लढ्याचे नेतृत्व केले. • त्यांनी मुघलांच्या ताब्यात असलेले अनेक किल्ले परत जिंकले. मुघल इतिहासकार 'खाफी खान' यानेही त्यांच्या अफाट कर्तृत्वाची आणि सैनिकी नियोजनाची स्तुती केली आहे.
३. छत्रपती शाहू महाराज (१७०७ नंतरचा काळ)	सातारा	• औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर (१७०७), मुघलांनी शाहू महाराजांची (संभाजी महाराजांचे पुत्र) कैदेतून सुटका केली. • शाहू महाराजांच्या काळात मराठा सत्तेचा विस्तार थेट दिल्लीपर्यंत झाला आणि 'पेशवेकालीन' सुवर्णयुगाची सुरुवात झाली.

३. स्वातंत्र्यसंग्रामाचा शेवट

• मराठ्यांचे किल्ले जिंकता जिंकता शेवटी ३ मार्च १७०७ रोजी अहमदनगर येथे औरंगजेबाचा मृत्यू झाला.
• स्वराज्य नष्ट करण्याचे औरंगजेबाचे स्वप्न धुळीस मिळाले आणि मराठ्यांचा हा स्वातंत्र्यसंग्राम विजयाने संपला.