स्थानिक स्वराज्य संस्था
४.२ स्थानिक स्वराज्य संस्था (Rural & Urban Local Self-Government)
भारतात लोकशाहीचे विकेंद्रीकरण करण्यासाठी स्थानिक स्वराज्य संस्थांची निर्मिती करण्यात आली. याचे प्रामुख्याने दोन भाग पडतात: ग्रामीण (पंचायती राज) आणि शहरी (नागरी) प्रशासन.
१. ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य संस्था (पंचायती राज त्रिस्तरीय व्यवस्था)
महाराष्ट्रात १ मे १९६२ रोजी वसंतराव नाईक समितीच्या शिफारशीनुसार त्रिस्तरीय पंचायती राज व्यवस्था लागू करण्यात आली. याला ७३ वी घटनादुरुस्ती (१९९२) द्वारे घटनात्मक दर्जा मिळाला.
| संस्था (स्तर) | सदस्य संख्या | राजकीय प्रमुख | प्रशासकीय अधिकारी (शासकीय) |
|---|---|---|---|
| १. ग्रामपंचायत (गाव पातळी - पाया) |
७ ते १७ (लोकसंख्येनुसार) |
सरपंच (उपसरपंच) |
ग्रामसेवक (नियोक्ता: जिल्हा परिषद) |
| २. पंचायत समिती (तालुका पातळी - दुवा) |
जिल्हा परिषदेच्या निम्मी संख्या | सभापती (उपसभापती) |
गटविकास अधिकारी (BDO) (नियोक्ता: MPSC / राज्य शासन) |
| ३. जिल्हा परिषद (जिल्हा पातळी - सर्वोच्च) |
५० ते ७५ | अध्यक्ष (उपाध्यक्ष) |
मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) (नियोक्ता: IAS / केंद्र शासन) |
२. शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्था (नागरी प्रशासन)
शहरांचा कारभार पाहणाऱ्या संस्थांना ७४ वी घटनादुरुस्ती (१९९२) द्वारे संविधानाच्या १२ व्या अनुसूचीत समाविष्ट करून घटनात्मक दर्जा देण्यात आला आहे.
| संस्था (क्षेत्र) | निर्मिती निकष (लोकसंख्या) | राजकीय प्रमुख | प्रशासकीय अधिकारी |
|---|---|---|---|
| १. नगरपंचायत | ग्रामीण भागातून नागरी भागात रूपांतरित होणारे क्षेत्र (साधारण १०,००० ते २५,००0) | अध्यक्ष (उपाध्यक्ष) |
कार्यकारी अधिकारी (Executive Officer) |
| २. नगरपरिषद (नगरपालिका) |
२५,००० पेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेले लहान शहरे (अ, ब, क वर्गवारी) | नगराध्यक्ष (उपनगराध्यक्ष) |
मुख्याधिकारी (Chief Officer - MPSC मार्फत) |
| ३. महानगरपालिका | ३ लाखांपेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेली मोठी शहरे | महापौर (Mayor) (उपमहापौर) |
महानगरपालिका आयुक्त (Municipal Commissioner - IAS) |
३. महत्त्वाचे सामाईक कायदे आणि नियम (Exam Core)
- निवडणूक लढवण्याचे वय: स्थानिक स्वराज्य संस्थांची (ग्रामीण व शहरी दोन्ही) निवडणूक लढवण्यासाठी उमेदवाराचे वय किमान २१ वर्षे पूर्ण असावे लागते. (मतदानासाठी १८ वर्षे).
- महिला आरक्षण: महाराष्ट्रात स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये महिलांसाठी ५०% जागा आरक्षित आहेत.
- कार्यकाळ: या सर्व संस्थांचा सार्वत्रिक कार्यकाळ पहिल्या सभेपासून ५ वर्षांचा असतो.
१. ग्रामसभा: ग्रामपंचायतीच्या हद्दीतील सर्व नोंदणीकृत मतदारांची मिळून 'ग्रामसभा' बनते. ग्रामसभेचे अध्यक्षपद नेहमी सरपंच भूषवतात (त्यांच्या अनुपस्थितीत उपसरपंच). आर्थिक वर्षात ग्रामसभेच्या किमान ४ बैठका होणे बंधनकारक आहे.
२. पंचायत समितीचा पदसिद्ध सचिव कोण असतो?
पंचायत समितीचा पदसिद्ध सचिव हा **गटविकास अधिकारी (BDO)** असतो, तर जिल्हा परिषदेचा सचिव हा **उपमुख्य कार्यकारी अधिकारी (Dy. CEO)** असतो.
३. पहिली महानगरपालिका: भारतातील पहिली महानगरपालिका **मद्रास (१६८८)** तर महाराष्ट्रातील पहिली महानगरपालिका **मुंबई (१८८८)** ही आहे.
Premium Resources
100% Free Signup