भारतीय संविधान: प्राथमिक ओळख

४.३ भारतीय संविधान: प्राथमिक ओळख (Preamble, Fundamental Rights & Duties)

भारतीय संविधान हा देशाचा सर्वोच्च कायदा आहे. संविधान सभेने २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधानाचा स्वीकार केला, म्हणून हा दिवस 'संविधान दिन' म्हणून साजरा केला जातो. तर २६ जानेवारी १९५० पासून संविधानाची अंमलबजावणी सुरू झाली, जो आपण 'प्रजासत्ताक दिन' म्हणून साजरा करतो.

१. संविधानाची उद्देशिका / सरनामा (The Preamble)

उद्देशिका म्हणजे संविधानाची प्रस्तावना किंवा सरनामा होय. यात संविधानाची उद्दिष्टे आणि मूळ तत्त्वज्ञान थोडक्यात सांगितले आहे. सरनाम्याची सुरुवात "आम्ही भारताचे लोक..." या शब्दांनी होते, म्हणजेच भारताच्या सत्तेचा अंतिम स्रोत 'भारताची जनता' आहे.

• महत्त्वाची घटनादुरुस्ती: संविधानाच्या उद्देशिकेत आतापर्यंत केवळ एकदाच बदल करण्यात आला आहे. ४२ वी घटनादुरुस्ती (१९७६) अन्वये उद्देशिकेत 'समाजवादी' (Socialist), 'धर्मनिरपेक्ष' (Secular) आणि 'एकात्मता' (Integrity) हे तीन नवीन शब्द जोडण्यात आले.

२. मूलभूत हक्क (Fundamental Rights - भाग ३)

नागरिकांच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या विकासासाठी आणि लोकशाहीच्या रक्षणासाठी संविधानाने नागरिकांना मूलभूत हक्क दिले आहेत. हे हक्क संविधानाच्या भाग ३ (कलम १२ ते ३५) मध्ये समाविष्ट असून ते आपण **अमेरिकेच्या संविधानाकडून** घेतले आहेत. सद्यस्थितीत नागरिकांना ६ मुख्य मूलभूत हक्क आहेत:

मूलभूत हक्क (Rights)	संबंधित कलमे (Articles)	TET परीक्षाभिमुख मुख्य तरतूद
१. समतेचा हक्क	कलम १४ ते १८	कायद्यापुढे सर्व समान आहेत. जात, धर्म, लिंग यावरून भेदभाव करण्यास मनाई. (कलम १७ नुसार अस्पृश्यता पाळणे हा गुन्हा आहे).
२. स्वातंत्र्याचा हक्क	कलम १९ ते २२	भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, शांततेने एकत्र जमण्याचे स्वातंत्र्य. (कलम २१-A नुसार ६ ते १४ वयोगटातील मुलांना मोफत व सक्तीचे शिक्षण).
३. शोषणाविरुद्धचा हक्क	कलम २३ आणि २४	माणसांचा बेकायदेशीर व्यापार आणि वेठबिगारीस मनाई. १४ वर्षांखालील बालकांना कारखान्यांमध्ये किंवा धोक्याच्या ठिकाणी कामावर ठेवण्यास बंदी.
४. धार्मिक स्वातंत्र्याचा हक्क	कलम २५ ते २८	प्रत्येक नागरिकाला आपल्या पसंतीच्या धर्माचे आचरण व प्रसार करण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य आहे. भारत हे एक धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र आहे.
५. संस्कृती व शिक्षणाचा हक्क	कलम २९ आणि ३०	अल्पसंख्याक घटकांना आपापली भाषा, लिपी आणि संस्कृतीचे जतन करण्याचा व शैक्षणिक संस्था स्थापन करण्याचा हक्क.
६. संविधानात्मक उपायांचा हक्क	कलम ३२	मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन झाल्यास थेट सर्वोच्च न्यायालयात जाण्याचा हक्क. डॉ. आंबेडकरांनी या कलमाला 'संविधानाचा आत्मा' म्हटले आहे.

• टीप: मूळ संविधानात ७ हक्क होते, परंतु १९७८ मध्ये ४४ व्या घटनादुरुस्तीद्वारे 'संपत्तीचा हक्क' (कलम ३१) मूलभूत हक्कातून वगळून तो केवळ एक कायदेशीर हक्क (कलम ३००-A) बनवण्यात आला.

३. मूलभूत कर्तव्ये (Fundamental Duties - भाग ४-A)

हक्कांसोबतच नागरिकांची देशाप्रती काही कर्तव्येही असतात. मूळ संविधानात मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश नव्हता. ती **रशियाच्या संविधानाकडून** प्रेरित आहेत.

• समावेश: ४२ वी घटनादुरुस्ती (१९७६) द्वारे संविधानात नवीन **भाग ४-A** आणि **कलम ५१-A** जोडून १० मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश करण्यात आला.
• सध्याची संख्या: २००२ मधील ८६ व्या घटनादुरुस्तीद्वारे ११ वे कर्तव्य जोडले गेले. त्यामुळे सध्या एकूण ११ मूलभूत कर्तव्ये आहेत. (११ वे कर्तव्य: पालकांनी आपल्या ६ ते १४ वर्षांच्या पाल्याला शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देणे).
• समिती: मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश हा 'सरदार स्वर्णसिंग समिती'च्या शिफारशीनुसार करण्यात आला होता.