परिसर अभ्यासाचे अध्यापनशास्त्र

५.१ परिसर अभ्यासाचे अध्यापनशास्त्र (Nature, Scope & Importance of EVS)

प्राथमिक स्तरावर बालकाला त्याच्या सभोवतालच्या नैसर्गिक आणि सामाजिक पर्यावरणाची ओळख करून देणे, हा परिसर अभ्यासाचा (Environmental Studies - EVS) मुख्य हेतू आहे.

१. परिसर अभ्यासाचे स्वरूप (Nature of EVS)

परिसर अभ्यासाचे स्वरूप हे एकात्मिक (Integrated) आणि आंतरशाखीय आहे. म्हणजेच विज्ञान आणि सामाजिक शास्त्रे हे विषय स्वतंत्र न शिकवता ते एकत्र करून शिकवले जातात.

• बालकेंद्री स्वरूप: हे अध्यापन शिक्षकाभिमुख नसून पूर्णपणे बालकेंद्री (Child-Centric) असते. बालक स्वतःच्या अनुभवातून ज्ञान रचना करतो.
• मूर्ताकडून अमूर्ताकडे (Concrete to Abstract): बालकाला प्रथम त्याच्या डोळ्यांसमोर दिसणाऱ्या (मूर्त) गोष्टी शिकवून, नंतर न दिसणाऱ्या (अमूर्त) संकल्पनांकडे नेले जाते.
• स्थानिकाकडून जागतिकाकडे (Local to Global): सुरुवातीला स्वतःचे घर, शाळा, गाव या स्थानिक परिसराचा अभ्यास आणि त्यानंतर जिल्हा, राज्य व जगाचा अभ्यास केला जातो.

२. परिसर अभ्यासाची व्याप्ती (Scope of EVS)

परिसर अभ्यासाची व्याप्ती केवळ झाडे-लाडू किंवा प्राण्यांपुरती मर्यादित नाही. यात तीन मुख्य घटकांचा अंतर्भाव होतो:

• EVS च्या ६ मुख्य संकल्पना (Themes - CTET हमखास): NCF ने परिसर अभ्यासाची रचना खालील ६ प्रमुख थिम्सवर केली आहे:

१. कुटुंब आणि मित्र (Family and Friends) | २. अन्न (Food) | ३. पाणी (Water) | ४. निवारा (Shelter) | ५. प्रवास (Travel) | ६. आपण ज्या गोष्टी करतो आणि बनवतो (Things we make and do).

३. परिसर अभ्यासाचे महत्त्व (Importance of EVS)

• आकलनात्मक विकास: हा विषय पाठांतरावर भर न देता 'कृतीद्वारे शिक्षण' (Learning by Doing) या तत्त्वावर काम करतो. यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये निरीक्षण, वर्गीकरण आणि अनुमान काढणे या कौशल्यांचा विकास होतो.
• मूल्यांची रुजवणूक: विद्यार्थ्यांमध्ये समता, बंधुता, लिंगभाव संवेदनशीलता (Gender Sensitivity) आणि पर्यावरण संवर्धन या मूल्यांची रुजवणूक होते.
• घोकंपट्टीला विरोध: हा विषय ज्ञान वर्गाच्या चार भिंतींच्या बाहेर नेऊन वास्तवाशी जोडण्यास मदत करतो.