शैक्षणिक साधने आणि त्यांचा वापर
५.४ शैक्षणिक साधने आणि त्यांचा वापर (Teaching Learning Materials - TLM)
१. शैक्षणिक साधनांचे वर्गीकरण (Classification of TLMs)
इंद्रियांच्या उपयोगानुसार शैक्षणिक साधनांचे प्रामुख्याने तीन प्रकार पडतात:
स्वरूप: केवळ डोळ्यांनी पाहून ज्यातून ज्ञान मिळते अशी साधने.
उदाहरणे: फळा (Blackboard), तक्ते (Charts), नकाशे (Maps), आकृत्या, मॉडेल/प्रतिकृती, आणि ग्लोब (पृथ्वीचा गोल).
वापर: परिसर अभ्यासात 'नकाशा वाचन' किंवा भौगोलिक स्थान समजून घेण्यासाठी नकाशे आणि ग्लोब अत्यंत महत्त्वाचे ठरतात.
स्वरूप: केवळ कानांनी ऐकून ज्यातून अध्ययन होते अशी साधने.
उदाहरणे: रेडिओ (Radio), टेप रेकॉर्डर, ग्रामोफोन, पॉडकास्ट.
वापर: प्रामुख्याने भाषा वर्गात शुद्ध शब्दोच्चार, कवितांचे गायन किंवा तज्ज्ञांची भाषणे ऐकवण्यासाठी उपयुक्त.
स्वरूप: ज्या साधनांमध्ये एकाच वेळी पाहणे आणि ऐकणे या दोन्ही क्रिया होतात.
उदाherणे: दूरदर्शन (Television), चित्रपट (Movies), संगणक (Computer/Laptop), मोबाईल आणि शैक्षणिक लघुपट (Documentaries).
वापर: परिसर अभ्यासातील अवघड संकल्पना (उदा. जलचक्र, प्राण्यांचे स्थलांतर) अॅनिमेशन किंवा व्हिडिओद्वारे सहज स्पष्ट करता येतात.
२. इतर आधुनिक व महत्त्वाची साधने (Special TLMs)
- वास्तविक वस्तू (Real Objects / Realia): वर्गात शिकवताना चित्राऐवजी प्रत्यक्ष वस्तू वापरणे (उदा. वनस्पतीची मुळे शिकवताना प्रत्यक्ष रोपटे दाखवणे). हे सर्वात प्रभावी साधन मानले जाते.
- कमी खर्चाची/बिनखर्चाची साधने (No-Cost / Low-Cost TLM): टाकाऊ वस्तूंपासून (उदा. पाण्याच्या बाटल्या, पुठ्ठे) तयार केलेली साधने, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये सर्जनशीलता वाढते.
१. सर्वोत्तम साधन कोणते? जर एखाद्या संकल्पनेसाठी 'प्रत्यक्ष वस्तू' (Real Object) किंवा 'क्षेत्रभेट' उपलब्ध नसेल, तर त्रिमीय प्रतिकृती (3D Model) हे सर्वोत्तम दृक् साधन मानले जाते.
२. साधन कसे असावे? शैक्षणिक साधन हे कधीही खूप महागडे किंवा भपकेबाज नसावे, तर ते विद्यार्थ्यांच्या वयोगटानुसार, स्थानिक पातळीवर उपलब्ध आणि उद्दिष्टाला पूरक असावे.
३. पाठ्यपुस्तक (Textbook) हे काय आहे? पाठ्यपुस्तक हे सर्वात महत्त्वाचे, मूळ आणि स्वस्त 'दृक् साधन' आहे, पण ते एकमेव साधन किंवा अंतिम साधन नाही (Not the only tool). शिक्षकानी पूरक साधनांचा वापर केलाच पाहिजे.
Premium Resources
100% Free Signup