व्यवहारवाद - बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र

प्रकरण ७: शिकण्याच्या प्रमुख उपपत्ती (Theories of Learning)

७.१ व्यवहारवाद (Behaviourism) – पावलोव, थॉर्नडाइक, स्किनर

परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे: व्यवहारवादाची संकल्पना | पावलोव, थॉर्नडाइक, स्किनर यांचे सिद्धांत | Classical Conditioning, Trial & Error, Operant Conditioning | फायदे व मर्यादा | TET/CTET मध्ये अत्यंत महत्त्वाचा भाग

व्यवहारवादाची संकल्पना (Behaviourism)

व्यवहारवाद ही शिकण्याची उपपत्ती आहे जी बाह्य वर्तन (Observable Behaviour) वर भर देते. यानुसार शिकणे म्हणजे उत्तेजन (Stimulus) आणि प्रतिसाद (Response) यांचा संबंध निर्माण होणे. मनातील अंतर्गत प्रक्रिया (विचार, भावना) यांना कमी महत्त्व दिले जाते.

मुख्य विचारवंत: इवान पावलोव, एडवर्ड थॉर्नडाइक, बी.एफ. स्किनर

१. इवान पावलोव (Ivan Pavlov) – शास्त्रीय अनुबंधन (Classical Conditioning)

प्रसिद्ध प्रयोग: कुत्रा + घंटा + अन्न
मुख्य संकल्पना: Conditioned Stimulus (CS) + Unconditioned Stimulus (UCS) → Conditioned Response (CR)
उदाहरण: शाळेची घंटा वाजली की भूक लागणे (अन्नाशिवाय).
शिकणे = उत्तेजन आणि प्रतिसाद यांचा स्वयंचलित संबंध.

२. एडवर्ड थॉर्नडाइक (Edward Thorndike) – प्रयत्न व चुकांचा सिद्धांत (Trial & Error Theory)

प्रसिद्ध प्रयोग: Puzzle Box (मांजर)
मुख्य नियम:
- Law of Effect: यशस्वी प्रतिसादची पुनरावृत्ती होते.
- Law of Exercise: सरावाने संबंध मजबूत होतात.
- Law of Readiness: तयारी असल्यास शिकणे सोपे होते.
उदाहरण: चुका करत करत योग्य पद्धत शिकणे.

३. बी.एफ. स्किनर (B.F. Skinner) – क्रियात्मक अनुबंधन (Operant Conditioning)

प्रसिद्ध प्रयोग: Skinner Box
मुख्य संकल्पना: Reinforcement (प्रबलन)
प्रकार:
- Positive Reinforcement (सकारात्मक प्रबलन) – बक्षीस
- Negative Reinforcement (नकारात्मक प्रबलन) – त्रास टाळणे
- Punishment (शिक्षा)
उदाहरण: चांगले वर्तन केल्यास स्टार मिळणे.

विचारवंत	सिद्धांत	मुख्य संकल्पना	उदाहरण
पावलोव	Classical Conditioning	उत्तेजन + प्रतिसाद	घंटा + अन्न = लाळ
थॉर्नडाइक	Trial & Error	Law of Effect	Puzzle Box
स्किनर	Operant Conditioning	Reinforcement	Skinner Box

    परीक्षेत महत्त्वाचे मुद्दे:

    • व्यवहारवाद = S-R (Stimulus-Response) सिद्धांत

    • स्किनर = Reinforcement वर सर्वाधिक भर

    • “व्यवहारवाद स्पष्ट करा आणि तीन मुख्य विचारवंतांची तुलना करा” हा प्रश्न येतो

व्यवहारवादाचे फायदे व मर्यादा

फायदे: वैज्ञानिक, मोजता येण्याजोगे, शिक्षणात उपयुक्त (बक्षीस प्रणाली)
मर्यादा: मनातील प्रक्रिया (विचार, भावना) दुर्लक्षित, मानवी शिकणे खूप जटिल आहे

सारांश (Summary)

व्यवहारवाद = दृश्य वर्तनावर आधारित शिकणे
पावलोव = Classical Conditioning
थॉर्नडाइक = Trial & Error + Law of Effect
स्किनर = Operant Conditioning + Reinforcement
आधुनिक शिक्षणात बक्षीस आणि प्रबलनाचा वापर केला जातो

परीक्षा टिप (Objective Exams साठी): • तीन विचारवंतांची नावे + त्यांचे मुख्य सिद्धांत लक्षात ठेवा
• Positive Reinforcement आणि Law of Effect हे शब्द वारंवार येतात