गेस्टाल्ट सिद्धांत (Gestalt Theory) – कोहलर, कोफ्का

प्रकरण ७: शिकण्याच्या प्रमुख उपपत्ती (Theories of Learning)

७.३ गेस्टाल्ट सिद्धांत (Gestalt Theory) – कोहलर, कोफ्का

गेस्टाल्ट सिद्धांताची संकल्पना

गेस्टाल्ट जर्मन शब्द आहे ज्याचा अर्थ “पूर्णाकृती” किंवा “संपूर्ण रूप” असा होतो. गेस्टाल्ट सिद्धांतानुसार शिकणे म्हणजे समस्या पूर्ण रूपात समजून घेणे. Whole is different from and greater than the sum of its parts.

मुख्य विचारवंत: मॅक्स वर्थहायमर, वोल्फगँग कोहलर, कर्ट कोफ्का

मुख्य तत्त्वे (Principles of Gestalt Theory)

• पूर्णता (Insight Learning): शिकणे अचानक होते (Aha! Experience).
• Whole > Sum of Parts: वस्तू पूर्ण रूपात समजली जाते.
• Organization: मेंदू माहितीला स्वयंचलितपणे संघटित करतो.
• Transposition: एका परिस्थितीत शिकलेले दुसऱ्या परिस्थितीत लागू होते.

१. वोल्फगँग कोहलर (Wolfgang Kohler)

• प्रसिद्ध प्रयोग: चिंपanzi सुलतान (टेनेरिफ आइलंड)
• सुलतानने दोन लाकडी काठी जोडून केळी मिळवली.
• शिकणे = Insight (अचानक समजणे), Trial & Error नव्हे.
• निष्कर्ष: समस्या पूर्ण रूपात पाहिली की अचानक उपाय समजतो.

२. कर्ट कोफ्का (Kurt Koffka)

• गेस्टाल्ट सिद्धांताचे प्रसारक.
• शिकणे हे अर्थपूर्ण आणि संघटित असावे.
• बालक समस्या पूर्ण संदर्भात समजून घेतो.
• शिक्षणात सर्जनशीलता आणि अंतर्दृष्टीला महत्त्व.

शिक्षणातील महत्त्व

• समस्या पूर्ण रूपात समजून घेणे
• क्रियाशील आणि सर्जनशील शिकणे
• प्रकल्प पद्धती, समस्या सोडवणे
• रट्टा मारणे नको, अंतर्दृष्टीने शिकणे

सारांश (Summary)

• गेस्टाल्ट = पूर्णाकृती सिद्धांत
• शिकणे = अचानक अंतर्दृष्टी (Insight)
• कोहलर = Insight Learning चा पुरस्कार
• कोफ्का = अर्थपूर्ण शिकणे
• आधुनिक शिक्षणात गेस्टाल्टचा मोठा प्रभाव