निरीक्षणात्मक शिकणे (Observational Learning) – अल्बर्ट बांदुरा

प्रकरण ७: शिकण्याच्या प्रमुख उपपत्ती (Theories of Learning)

७.४ निरीक्षणात्मक शिकणे (Observational Learning) – अल्बर्ट बांदुरा

निरीक्षणात्मक शिकणे म्हणजे काय?

निरीक्षणात्मक शिकणे ही प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे बालक इतरांना निरीक्षण करून, अनुकरण करून शिकते. याला सामाजिक शिकणे (Social Learning Theory) असेही म्हणतात.

अल्बर्ट बांदुरा यांनी १९६० च्या दशकात हा सिद्धांत मांडला.

बोबो डॉल प्रयोग (Bobo Doll Experiment)

• बांदुरा यांचा प्रसिद्ध प्रयोग.
• मुलांना प्रौढ व्यक्ती बोबो डॉलला मारताना दाखवले.
• नंतर मुलांनी देखील त्याच प्रकारे मारहाण केली.
• निष्कर्ष: बालके आक्रमक वर्तन निरीक्षणातून शिकतात.

निरीक्षणात्मक शिकण्याच्या ४ मुख्य प्रक्रिया

1. १. लक्ष (Attention): निरीक्षण करण्यासाठी लक्ष केंद्रित करणे.
2. २. धारणा (Retention): पाहिलेले वर्तन स्मृतीत ठेवणे.
3. ३. पुनरुत्पादन (Reproduction): पाहिलेले वर्तन प्रत्यक्षात करणे.
4. ४. प्रेरणा (Motivation): वर्तन करण्याची इच्छा (बक्षीस किंवा शिक्षा पाहून).

महत्त्वाच्या संकल्पना

• Vicarious Reinforcement: इतरांना बक्षीस मिळताना पाहून शिकणे.
• Modeling: आदर्श व्यक्तीचे अनुकरण.
• Reciprocal Determinism: व्यक्ती, वर्तन आणि पर्यावरण यांचा परस्पर प्रभाव.

शिक्षणातील महत्त्व

• शिक्षक आणि वरिष्ठ विद्यार्थी आदर्श बनू शकतात.
• सकारात्मक वर्तनाचे मॉडेलिंग करणे.
• समवयस्क शिक्षण (Peer Learning) ला प्रोत्साहन.
• माध्यमांमधून शिकणे (टीव्ही, यूट्यूब).

सारांश (Summary)

• निरीक्षणात्मक शिकणे = इतरांना पाहून शिकणे
• बांदुरा = Social Learning Theory
• मुख्य घटक: Attention → Retention → Reproduction → Motivation
• आधुनिक शिक्षणात मोठा प्रभाव (Role Model, Demonstration)