विविध पार्श्वभूमीतील बालके – वंचित, दुर्लक्षित, सामाजिक-आर्थिक

प्रकरण ८: समावेशक शिक्षण व विशेष गरजा असणारी बालके

८.२ विविध पार्श्वभूमीतील बालके – वंचित, दुर्लक्षित, सामाजिक-आर्थिक

परिचय

भारतातील बालके विविध सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक आणि भौगोलिक पार्श्वभूमीतील असतात. समावेशक शिक्षणाचा मुख्य उद्देश या सर्व बालकांना मुख्य प्रवाहात आणणे आहे.

१. वंचित बालके (Disadvantaged / Deprived Children)

ज्या बालकांना मूलभूत गरजा (अन्न, निवारा, शिक्षण, आरोग्य) पूर्ण होत नाहीत, त्यांना **वंचित बालके** म्हणतात.

• गरिबी, कुपोषण, कामगार बालके, स्थलांतरित बालके
• समस्या: अनियमित उपस्थिती, अपुरी तयारी, ड्रॉपआउट
• RTE 2009: ६ ते १४ वर्षे सर्व बालकांसाठी मोफत व सक्तीचे शिक्षण

२. दुर्लक्षित बालके (Marginalized / Neglected Children)

समाजातील मुख्य प्रवाहापासून बाजूला राहिलेली बालके.

• अनुसूचित जाती (SC), अनुसूचित जमाती (ST), इतर पिछाडी वर्ग (OBC)
• धार्मिक अल्पसंख्याक, आदिवासी, भटक्या जमाती
• समस्या: भेदभाव, कमी आत्मसन्मान, सामाजिक अलगता

३. सामाजिक-आर्थिक दुर्बल गट (Economically Weaker Sections - EWS)

• कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न ₹८ लाखांपेक्षा कमी
• समस्या: पुस्तके, गणवेश, शैक्षणिक साहित्य, शुल्क याची कमतरता
• RTE 2009 अंतर्गत २५% जागा EWS साठी राखीव

समावेशक शिक्षणातील भूमिका

• समान प्रवेश व समान संधी
• भेदभावमुक्त वातावरण
• वैयक्तिक गरजेनुसार अतिरिक्त सहाय्य
• शिक्षकांनी संवेदनशीलता व समानता दाखवणे

शिक्षकाची भूमिका

• सर्व बालकांना समान वागणूक
• सांस्कृतिक संवेदनशीलता
• अतिरिक्त सहाय्य व मार्गदर्शन
• पालकांना प्रोत्साहन देणे

सारांश (Summary)

• वंचित, दुर्लक्षित आणि EWS बालके ही विविधता आहे, समस्या नाही
• समावेशक शिक्षण हे सर्व बालकांसाठी समान संधी सुनिश्चित करते
• शिक्षक हा या प्रक्रियेचा मुख्य कर्ता आहे