शिकवणे व शिकणे यांचा संबंध व शिकणाऱ्याचे स्थान - बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र

प्रकरण ९: अध्यापनशास्त्रीय मुद्दे (Pedagogical Concerns)

९.१ शिकवणे व शिकणे यांचा संबंध व शिकणाऱ्याचे स्थान

शिकवणे व शिकणे यांचा संबंध

शिकवणे आणि शिकणे ही दोन वेगळी पण एकमेकांशी निकट संबंधित प्रक्रिया आहेत. शिकवणे म्हणजे शिक्षकाची प्रक्रिया, तर शिकणे म्हणजे विद्यार्थी/शिकणाऱ्याची प्रक्रिया. दोन्ही एकत्रितपणे घडतात.

शिकवणे हे साधन आहे, शिकणे हे उद्दिष्ट आहे.
उत्तम शिकवणे = प्रभावी शिकणे.
शिकवणे हे शिकणाऱ्याच्या गरजा, रुची आणि विकास अवस्थेनुसार असावे.

शिकणाऱ्याचे स्थान (Place of the Learner)

आधुनिक शिक्षणशास्त्रात शिकणारा (Learner) हा केंद्रस्थानी असतो. बालक हा निष्क्रिय श्रोता नव्हे तर सक्रिय ज्ञान निर्माता आहे.

शिकणारा सक्रिय सहभागी असावा.
त्याची रुची, पूर्वज्ञान, क्षमता आणि शिकण्याची शैली लक्षात घेतली जाते.
शिक्षक हा सुविधाप्रदायक (Facilitator) असतो, न कि फक्त ज्ञान देणारा.

पारंपरिक दृष्टिकोन	आधुनिक दृष्टिकोन (NCF 2005)
शिक्षक केंद्रस्थानी	शिकणारा केंद्रस्थानी
शिक्षक = ज्ञान दाता	शिक्षक = Facilitator / Guide
शिकणारा = निष्क्रिय श्रोता	शिकणारा = सक्रिय निर्माता
रट्टा मारणे	समज, अनुभव व अनुप्रयोग
एकसमान पद्धती	व्यक्तिगत फरक लक्षात घेणे

शिकवणे व शिकणे यांचा आधुनिक संबंध

शिकवणे हे शिकणाऱ्याच्या गरजेनुसार असावे.
शिकणे हे द्विपक्षीय प्रक्रिया आहे (Teacher-Student Interaction).
शिकणाऱ्याची सक्रिय सहभागिता आवश्यक.
शिकवणे = शिकण्याची प्रक्रिया सुलभ करणे.
रचनावादी दृष्टिकोन: बालक स्वतः ज्ञान रचतो, शिक्षक मार्गदर्शन करतो.

NCF 2005 चा संदर्भ

शिकणारा हा शिक्षण प्रक्रियेचा केंद्रबिंदू आहे.
शिक्षण बालकाच्या अनुभवांशी जोडलेले असावे.
शिक्षक सुविधाप्रदायकाची भूमिका बजावतो.
क्रियाशील, अर्थपूर्ण आणि आनंददायी शिकणे.

    परीक्षेत महत्त्वाचे मुद्दे:

    • शिकणारा = केंद्रस्थानी (Learner Centred Approach)

    • शिक्षक = Facilitator

    • NCF 2005 ने बालक केंद्रित शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले

    • “शिकवणे व शिकणे यांचा संबंध स्पष्ट करा व शिकणाऱ्याचे स्थान सांगा” हा प्रश्न वारंवार येतो

सारांश (Summary)

शिकवणे = शिकण्याची प्रक्रिया सुलभ करणे
शिकणारा हा शिक्षण प्रक्रियेचा केंद्रबिंदू आहे
शिक्षक हा मार्गदर्शक व सुविधाप्रदायक आहे
आधुनिक शिक्षण बालक केंद्रित व सक्रिय असावे

परीक्षा टिप (Objective Exams साठी): • Learner Centred Education, Facilitator, NCF 2005 हे शब्द लक्षात ठेवा
• MCQ मध्ये "शिक्षण प्रक्रियेत केंद्रस्थानी कोण असावे?" असा प्रश्न येतो