सामाजिक-राजकीय-संस्कृती संदर्भात शिकणारा - बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र

प्रकरण ९: अध्यापनशास्त्रीय मुद्दे (Pedagogical Concerns)

९.२ सामाजिक-राजकीय-संस्कृती संदर्भात शिकणारा (Learner in Social, Political & Cultural Context)

परिचय

शिकणारा हा कोणत्याही सामाजिक निर्वातात (Vacuum) राहत नाही. तो **सामाजिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक संदर्भात** घडतो. त्याचे शिकणे, दृष्टिकोन, रुची आणि संधी या संदर्भांद्वारे प्रभावित होतात. शिकण्याची प्रक्रिया सामाजिक-राजकीय-संस्कृती संदर्भापासून वेगळी करता येत नाही.

१. सामाजिक संदर्भ (Social Context)

कुटुंब, वर्ग, जात, लिंग, समुदाय यांचा प्रभाव.
सामाजिक-आर्थिक स्थिती (SES): गरीब बालके शिक्षणात मागे राहतात.
लिंगभेद: मुलींना घरकाम, मुलांना बाहेर खेळण्याची अपेक्षा.
जात व धर्म: भेदभावामुळे दुर्लक्षित बालके शाळा सोडतात.
परिणाम: शिकण्याची संधी, आत्मसन्मान आणि प्रेरणा प्रभावित होते.

२. राजकीय संदर्भ (Political Context)

शिक्षण नीती, कायदे आणि सरकारी योजना.
RTE 2009: ६-१४ वर्षे मोफत व सक्तीचे शिक्षण.
आरक्षण, EWS कोटा, समावेशक शिक्षण धोरण.
राजकीय निर्णय शाळेच्या अभ्यासक्रम, शिक्षक नियुक्तीवर प्रभाव टाकतात.
उदाहरण: Mid-Day Meal Scheme, Beti Bachao Beti Padhao.

३. सांस्कृतिक संदर्भ (Cultural Context)

भाषा, मूल्ये, रूढी, सण-उत्सव, परंपरा.
बहुसांस्कृतिक भारतात विविधता ही शक्ती आहे.
भाषा: मातृभाषेत शिकणे सोपे जाते.
संस्कृती: काही संस्कृती शाळेला प्राधान्य देतात, काही देत नाहीत.
परिणाम: शिकण्याची पद्धती, अभ्यासक्रम आणि मूल्यमापन प्रभावित होते.

संदर्भ	प्रभाव	उदाहरण
सामाजिक	संधी व समानता	गरिबीमुळे ड्रॉपआउट
राजकीय	धोरण व कायदे	RTE 2009 चा प्रभाव
सांस्कृतिक	मूल्ये व भाषा	मातृभाषेत शिकणे

NCF 2005 चा संदर्भ

शिक्षण हे बालकाच्या सामाजिक-संस्कृतिक संदर्भाशी जोडलेले असावे.
बहुसांस्कृतिकता (Multiculturalism) आणि समावेशकता (Inclusion) वर भर.
शाळा समाजाचे लघुरूप असावी.
शिक्षणात सामाजिक न्याय आणि समानता महत्वाची.

शिक्षकाची भूमिका

सामाजिक-संस्कृतिक संवेदनशीलता (Sensitivity)
भेदभावमुक्त वातावरण निर्माण करणे
सर्व पार्श्वभूमीतील बालकांना समान संधी
बहुसांस्कृतिक अभ्यासक्रम आणि पद्धती वापरणे

    परीक्षेत महत्त्वाचे मुद्दे:

    • शिकणारा सामाजिक-राजकीय-संस्कृती संदर्भात घडतो

    • NCF 2005: Child is embedded in social & cultural context

    • “शिकणाऱ्यावर सामाजिक-राजकीय-संस्कृती संदर्भाचा प्रभाव स्पष्ट करा” हा प्रश्न येतो

सारांश (Summary)

शिकणारा एकटाच नव्हे तर समाज, राजकारण आणि संस्कृतीचा भाग आहे.
शिक्षण हे या संदर्भांना समजून घेऊन दिले गेले पाहिजे.
समावेशक आणि समतामूलक शिक्षणासाठी हे संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक.

परीक्षा टिप (Objective Exams साठी): • सामाजिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक संदर्भांची नावे + प्रभाव लक्षात ठेवा
• NCF 2005 आणि RTE 2009 चा उल्लेख करणे गुणवृद्धी करते