अध्यापनाचे प्रारूप – शिक्षककेंद्रित, विषयकेंद्रित, बालककेंद्रित - बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र

प्रकरण ९: अध्यापनशास्त्रीय मुद्दे (Pedagogical Concerns)

९.६ अध्यापनाचे प्रारूप – शिक्षककेंद्रित, विषयकेंद्रित, बालककेंद्रित (Teaching Approaches – Teacher-centered, Subject-centered, Child-centered)

परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे: अध्यापनाचे तीन प्रारूप | शिक्षककेंद्रित, विषयकेंद्रित, बालककेंद्रित | वैशिष्ट्ये, फायदे, तोटे | NCF 2005 | TET/CTET मध्ये अत्यंत महत्त्वाचा तुलनात्मक प्रश्न

परिचय

अध्यापनाचे प्रारूप म्हणजे शिक्षण प्रक्रियेत केंद्र कोणावर आहे यावर आधारित वर्गीकरण. मुख्य तीन प्रारूप आहेत:

शिक्षककेंद्रित (Teacher-Centered)
विषयकेंद्रित (Subject-Centered)
बालककेंद्रित (Child-Centered / Learner-Centered)

१. शिक्षककेंद्रित प्रारूप (Teacher-Centered Approach)

शिक्षक हा केंद्रस्थानी असतो. शिक्षक ज्ञान दाता असतो आणि विद्यार्थी निष्क्रिय श्रोते असतात.

वैशिष्ट्ये: व्याख्यान पद्धती, रट्टा मारणे, शिक्षक बोलतो, विद्यार्थी ऐकतो.
फायदे: मोठ्या वर्गात सोपे, अनुशासन राखणे सोपे, पाठ्यक्रम पूर्ण होतो.
तोटे: विद्यार्थी निष्क्रिय, सर्जनशीलता कमी, व्यक्तिगत फरक दुर्लक्षित.
उदाहरण: पारंपरिक गुरुजींची शिकवणी.

२. विषयकेंद्रित प्रारूप (Subject-Centered Approach)

विषय (पाठ्यक्रम) हा केंद्रस्थानी असतो. ज्ञानाचे महत्त्व जास्त, विद्यार्थी आणि शिक्षक दुय्यम.

वैशिष्ट्ये: पाठ्यपुस्तक केंद्रित, विषयाचे महत्त्व जास्त, मानकीकृत अभ्यासक्रम.
फायदे: विषय पूर्ण कव्हर होतो, परीक्षेसाठी उपयुक्त, ज्ञान व्यवस्थित.
तोटे: बालकाची रुची, क्षमता दुर्लक्षित, रट्टा मारण्यास प्रोत्साहन.
उदाहरण: पारंपरिक अभ्यासक्रम आणि बोर्ड परीक्षा पद्धती.

३. बालककेंद्रित प्रारूप (Child-Centered / Learner-Centered Approach)

शिकणारा (बालक) हा केंद्रस्थानी असतो. NCF 2005 ने याला प्रोत्साहन दिले आहे.

वैशिष्ट्ये: बालकाची रुची, क्षमता, विकास अवस्था केंद्रस्थानी.
फायदे: सक्रिय शिकणे, सर्जनशीलता, सर्वांगीण विकास, दीर्घकाळ स्मरण.
तोटे: वेळखाऊ, मोठ्या वर्गात कठीण, शिक्षकाला जास्त तयारी लागते.
उदाहरण: प्रकल्प, चौकशी, क्रियाशील शिकणे, गट कार्य.

प्रारूप	केंद्र	शिक्षकाची भूमिका	विद्यार्थी	उदाहरण
शिक्षककेंद्रित	शिक्षक	ज्ञान दाता	निष्क्रिय श्रोता	व्याख्यान
विषयकेंद्रित	पाठ्यक्रम	विषय शिक्षक	ज्ञान ग्राहक	पाठ्यपुस्तक
बालककेंद्रित	बालक	सुविधाप्रदायक	सक्रिय निर्माता	प्रकल्प, चौकशी

    परीक्षेत महत्त्वाचे मुद्दे:

    • NCF 2005 = बालककेंद्रित शिक्षणाला प्राधान्य

    • आधुनिक शिक्षणात बालककेंद्रित प्रारूपाला सर्वाधिक महत्त्व

    • “तीनही प्रारूपांची तुलना करा” हा ८-१० गुणांचा प्रश्न येतो

शिक्षणातील महत्त्व

आजकाल विषम वर्गात बालककेंद्रित पद्धती सर्वोत्तम मानली जाते.
शिक्षकाने परिस्थितीनुसार तिन्ही प्रारूपांचा समन्वय साधावा.
बालककेंद्रित प्रारूपाने सर्वांगीण विकास होतो.

सारांश (Summary)

शिक्षककेंद्रित = पारंपरिक
विषयकेंद्रित = ज्ञान केंद्रित
बालककेंद्रित = आधुनिक व प्रभावी
NCF 2005 ने बालककेंद्रित दृष्टिकोन स्वीकारला आहे.

परीक्षा टिप (Objective Exams साठी): • तीन प्रारूपांची नावे + एक वैशिष्ट्य + एक फायदा/तोटा लक्षात ठेवा
• MCQ मध्ये "बालककेंद्रित शिक्षण कोणत्या उपपत्तीशी संबंधित आहे?" असे प्रश्न येतात