शिकवण्याच्या अवस्था – पूर्व-क्रियाशील, क्रियाशील, उत्तर-क्रियाशील - बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र

प्रकरण ९: अध्यापनशास्त्रीय मुद्दे (Pedagogical Concerns)

९.८ शिकवण्याच्या अवस्था – पूर्व-क्रियाशील, क्रियाशील, उत्तर-क्रियाशील (Stages of Teaching)

परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे: शिकवण्याच्या तीन अवस्था | पूर्व-क्रियाशील, क्रियाशील, उत्तर-क्रियाशील | प्रत्येक अवस्थेची वैशिष्ट्ये, घटक व उदाहरणे | शिक्षकाची भूमिका | TET/CTET मध्ये महत्त्वाचा भाग

परिचय

शिकवणे ही एक क्रमबद्ध प्रक्रिया आहे. ती तीन मुख्य अवस्थांत विभागली जाते: **पूर्व-क्रियाशील**, **क्रियाशील** आणि **उत्तर-क्रियाशील**. या अवस्था शिकवण्याला नियोजित, प्रभावी आणि मूल्यमापनपूर्ण बनवतात.

१. पूर्व-क्रियाशील अवस्था (Pre-active Stage / Planning Stage)

ही शिकवण्याची तयारीची अवस्था आहे. यात शिक्षक शिकवण्याचे नियोजन करतो.

मुख्य घटक:
पाठ्यविषय निवड
स्पष्ट उद्देश निश्चित करणे (General & Specific Objectives)
विद्यार्थ्यांचे पूर्वज्ञान तपासणे
शिक्षण पद्धती, साधने आणि सामग्री तयार करणे
पाठ नियोजन (Lesson Plan) तयार करणे
समय व्यवस्थापन

शिक्षकाची भूमिका: नियोजक आणि तयारी करणारा.

२. क्रियाशील अवस्था (Active / Interactive Stage)

ही प्रत्यक्ष शिकवण्याची अवस्था आहे. यात शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यात सक्रिय परस्परक्रिया होते.

मुख्य घटक:
परिचय / प्रेरणा (Set Induction)
मुख्य शिक्षण (Presentation)
विद्यार्थी क्रियाकलाप (Student Activities)
प्रश्नोत्तर, चर्चा, प्रयोग, गट कार्य
ब्लॅकबोर्ड काम, उदाहरणे

शिक्षकाची भूमिका: सुविधाप्रदायक, मार्गदर्शक आणि सक्रिय सहभागी.

३. उत्तर-क्रियाशील अवस्था (Post-active Stage / Evaluation Stage)

ही शिकवणीनंतरची मूल्यमापन आणि पाठपुरावा अवस्था आहे.

मुख्य घटक:
विद्यार्थ्यांची प्रगती तपासणे
प्रश्न विचारणे, परीक्षा घेणे
फीडबॅक देणे
कमकुवत मुद्द्यांचे पुनरावलोकन
गृहकार्य देणे
पुढील पाठासाठी नियोजन

शिक्षकाची भूमिका: मूल्यमापनकर्ता आणि सुधारक.

अवस्था	नाव	मुख्य कार्य	शिक्षकाची भूमिका
१	पूर्व-क्रियाशील	नियोजन व तयारी	नियोजक
२	क्रियाशील	प्रत्यक्ष शिकवणे	सुविधाप्रदायक
३	उत्तर-क्रियाशील	मूल्यमापन व पाठपुरावा	मूल्यमापनकर्ता

    परीक्षेत महत्त्वाचे मुद्दे:

    • शिकवणे ही तीन अवस्थांची प्रक्रिया आहे

    • पूर्व-क्रियाशील = Planning

    • क्रियाशील = Actual Teaching

    • उत्तर-क्रियाशील = Evaluation

    • “शिकवण्याच्या अवस्था स्पष्ट करा” हा ७-८ गुणांचा प्रश्न येतो

सारांश (Summary)

शिकवणे ही नियोजित प्रक्रिया आहे.
पूर्व-क्रियाशील: तयारी
क्रियाशील: प्रत्यक्ष शिक्षण
उत्तर-क्रियाशील: मूल्यमापन व सुधारणा
तीनही अवस्था पूर्ण झाल्याशिवाय शिकवणे पूर्ण होत नाही.

परीक्षा टिप (Objective Exams साठी): • तीन अवस्थांची नावे + प्रत्येकी मुख्य २-३ घटक लक्षात ठेवा
• MCQ मध्ये "शिकवण्याच्या कोणत्या अवस्थेत Lesson Plan तयार केले जाते?" असा प्रश्न येतो