ParikshaNiti
शिकण्यासाठी मूल्यमापन vs शिकण्याचे मूल्यमापन
11.1 शिकण्यासाठी मूल्यमापन (Assessment for Learning) vs शिकण्याचे मूल्यमापन (Assessment of Learning) 5/22/2026
प्रकरण ११: मूल्यमापन (Assessment)
११.१ शिकण्यासाठी मूल्यमापन (Assessment for Learning) vs शिकण्याचे मूल्यमापन (Assessment of Learning)
परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे:
Assessment for Learning (AfL) vs Assessment of Learning (AoL) | फॉर्मेटिव्ह vs समेटिव्ह | CCE | NCF 2005 | फरक, उद्देश, पद्धती | शिक्षकाची भूमिका | TET/CTET मध्ये अत्यंत महत्त्वाचा तुलनात्मक प्रश्न
परिचय
मूल्यमापन ही शिकण्याची अविभाज्य प्रक्रिया आहे. आधुनिक शिक्षणात मूल्यमापन केवळ परीक्षा नव्हे तर शिकण्याची गुणवत्ता सुधारण्याचे साधन आहे. याला दोन मुख्य प्रकारांत विभागले जाते: **शिकण्यासाठी मूल्यमापन** आणि **शिकण्याचे मूल्यमापन**.
१. शिकण्यासाठी मूल्यमापन (Assessment for Learning - AfL)
हे फॉर्मेटिव्ह मूल्यमापन आहे. याचा मुख्य उद्देश शिकण्याची प्रक्रिया सुधारणे आणि विद्यार्थ्यांना तात्काळ फीडबॅक देणे हा आहे.
- शिकत असताना केले जाते
- विद्यार्थ्यांच्या कमकुवत बाजू ओळखणे आणि सुधारणे
- सतत, अनौपचारिक, प्रक्रिया केंद्रित
- उदाहरण: वर्गातील प्रश्नोत्तर, निरीक्षण, गृहकार्य फीडबॅक, स्व-मूल्यमापन
- शिक्षकाची भूमिका: मार्गदर्शक आणि सुविधाप्रदायक
२. शिकण्याचे मूल्यमापन (Assessment of Learning - AoL)
हे समेटिव्ह मूल्यमापन आहे. याचा मुख्य उद्देश शिकण्याची उपलब्धी मोजणे आणि प्रमाणित करणे हा आहे.
- शिकणे पूर्ण झाल्यावर केले जाते
- ग्रेडिंग, पास/फेल, प्रमाणपत्र
- औपचारिक, अंतिम, उत्पादन केंद्रित
- उदाहरण: वार्षिक परीक्षा, बोर्ड परीक्षा, युनिट टेस्ट
- शिक्षकाची भूमिका: मूल्यमापनकर्ता
| विशेष | शिकण्यासाठी मूल्यमापन (AfL) | शिकण्याचे मूल्यमापन (AoL) |
|---|---|---|
| उद्देश | शिकणे सुधारणे | शिकण्याची उपलब्धी मोजणे |
| वेळ | शिकत असताना (Formative) | शिकणे संपल्यानंतर (Summative) |
| स्वरूप | सतत, अनौपचारिक | औपचारिक, अंतिम |
| फोकस | प्रक्रिया | उत्पादन |
| उदाहरण | क्लासवर्क, क्विझ, निरीक्षण | वार्षिक परीक्षा, बोर्ड परीक्षा |
सतत व सर्वांगीण मूल्यमापन (CCE)
- NCF 2005 आणि RTE 2009 नुसार लागू
- AfL आणि AoL दोन्हींचा समावेश
- शैक्षणिक + सह-शैक्षणिक क्षेत्रांचे मूल्यमापन
- ग्रेडिंग पद्धती, प्रगती कार्ड
शिक्षकाची भूमिका
- AfL द्वारे विद्यार्थ्यांना सतत फीडबॅक देणे
- वैयक्तिक फरक लक्षात घेऊन मूल्यमापन
- CCE चा प्रभावी वापर
- विद्यार्थ्यांना स्व-मूल्यमापन शिकवणे
परीक्षेत महत्त्वाचे मुद्दे:
• Assessment for Learning = Formative (शिकण्यासाठी)
• Assessment of Learning = Summative (शिकण्याचे)
• CCE = Continuous & Comprehensive Evaluation
• NCF 2005 ने AfL ला विशेष महत्त्व दिले आहे
• Assessment for Learning = Formative (शिकण्यासाठी)
• Assessment of Learning = Summative (शिकण्याचे)
• CCE = Continuous & Comprehensive Evaluation
• NCF 2005 ने AfL ला विशेष महत्त्व दिले आहे
सारांश (Summary)
- AfL = शिकण्याची प्रक्रिया सुधारणे
- AoL = शिकण्याची उपलब्धी मोजणे
- दोन्हींचा समतोल हवा
- CCE ही दोन्हींची संयुक्त पद्धती आहे
परीक्षा टिप (Objective Exams साठी):
• AfL vs AoL चा फरक सारणीत लक्षात ठेवा
• CCE, Formative, Summative हे शब्द तयार ठेवा
• MCQ मध्ये "Assessment for Learning चा उद्देश काय?" असे प्रश्न येतात
• CCE, Formative, Summative हे शब्द तयार ठेवा
• MCQ मध्ये "Assessment for Learning चा उद्देश काय?" असे प्रश्न येतात
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup