प्रश्न तयार करणे - बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र

प्रकरण ११: मूल्यमापन (Assessment)

११.३ प्रश्न तयार करणे – तयारी पातळी, गंभीर विचार व उपलब्धी मूल्यमापनासाठी

परिचय

प्रश्न तयार करणे ही मूल्यमापनाची मूलभूत कौशल्ये आहे. चांगले प्रश्न विद्यार्थ्यांच्या ज्ञान पातळी, समज, गंभीर विचारक्षमता आणि उपलब्धी यांचे योग्य मूल्यमापन करतात. ब्लूमचे टॅक्सोनॉमी (Bloom’s Taxonomy) ही प्रश्न तयार करण्याची सर्वोत्तम पद्धत आहे.

ब्लूमचे टॅक्सोनॉमी (Bloom’s Taxonomy) – प्रश्न पातळ्या

१. ज्ञान पातळी (Knowledge / Remembering)

आठवणे, यादी करणे, व्याख्या सांगणे
प्रश्न शब्द: कोण, काय, केव्हा, कुठे, कोणते?
उदाहरण: “भारताची राजधानी कोणती आहे?”

२. समज पातळी (Comprehension / Understanding)

समजणे, स्पष्टीकरण देणे, उदाहरण देणे
प्रश्न शब्द: का, कसे, स्पष्ट करा, अर्थ सांगा?
उदाहरण: “पाण्याचे चक्र कसे कार्य करते?”

३. अनुप्रयोग पातळी (Application)

ज्ञानाचा वापर करणे, समस्या सोडवणे
प्रश्न शब्द: वापरा, सोडवा, दाखवा?
उदाहरण: “दिलेल्या सूत्राचा वापर करून क्षेत्रफळ काढा.”

४. विश्लेषण पातळी (Analysis)

भाग पाडणे, कारण-परिणाम समजणे
प्रश्न शब्द: का, फरक सांगा, विश्लेषण करा?
उदाहरण: “दोन घटनांमधील समानता व फरक सांगा.”

५. संश्लेषण पातळी (Synthesis)

नवीन रचना करणे, कल्पना एकत्र करणे
प्रश्न शब्द: तयार करा, रचना करा, प्रस्ताव द्या?
उदाहरण: “पर्यावरण संरक्षणासाठी नवीन योजना तयार करा.”

६. मूल्यमापन पातळी (Evaluation)

मूल्यमापन करणे, निर्णय घेणे, न्याय करणे
प्रश्न शब्द: मूल्यमापन करा, योग्य/अयोग्य ठरवा?
उदाहरण: “ही योजना किती प्रभावी आहे याचे मूल्यमापन करा.”

गंभीर विचारक्षमता (Critical Thinking) साठी प्रश्न

विश्लेषण, संश्लेषण आणि मूल्यमापन पातळीवर प्रश्न
उदाहरण: “ही घटना का घडली? याचे पर्यायी उपाय काय?”
विद्यार्थ्यांना “का?” आणि “कसे?” विचारायला शिकवणे

उपलब्धी मूल्यमापनासाठी प्रश्न (Achievement Assessment)

ज्ञान आणि समज पातळीवर जास्त प्रश्न
अनुप्रयोग आणि विश्लेषण पातळीवर मध्यम प्रश्न
उच्च उपलब्धीसाठी संश्लेषण व मूल्यमापन पातळीचे प्रश्न

    परीक्षेत महत्त्वाचे मुद्दे:

    • ब्लूमचे ६ स्तर लक्षात ठेवा

    • गंभीर विचार = Analysis, Synthesis, Evaluation

    • NCF 2005: उच्च पातळीच्या प्रश्नांना प्रोत्साहन

    • “उच्च क्रमावरील प्रश्न तयार करण्याची पद्धत” हा प्रश्न येतो

सारांश (Summary)

प्रश्न तयार करताना ब्लूमचे टॅक्सोनॉमी वापरा
ज्ञान → मूल्यमापन पर्यंत सर्व पातळ्या कव्हर करा
गंभीर विचारक्षमता विकसित करण्यासाठी उच्च पातळीचे प्रश्न
उत्तम प्रश्न = चांगले मूल्यमापन

परीक्षा टिप (Objective Exams साठी): • ब्लूमचे ६ स्तर + प्रत्येकी १ उदाहरण लक्षात ठेवा
• MCQ मध्ये "गंभीर विचारासाठी कोणती पातळी?" असे प्रश्न येतात