अश्मयुग (Stone Age)

१. पुराश्मयुग (Paleolithic Age)

• कालखंड: मानवाच्या उत्पत्तीपासून ते इ.स.पू. १०,००० पर्यंत.

• मानवाचे जीवन: या काळातील मानव 'भटक्या' (Nomadic) होता. तो अन्नासाठी शिकार आणि कंदमुळं गोळा करण्यावर अवलंबून होता. त्याला शेती आणि पशुपालनाचे ज्ञान नव्हते.

• हत्यारे: या काळात दगडाची ओबडधोबड हत्यारे वापरली जात. उदा. हातकुऱ्हाड (Hand axe), तोड हत्यारे (Chopper).

• अग्निचा शोध: या युगाच्या शेवटच्या टप्प्यात मानवाला अग्निचा शोध लागला.

• तीन कालखंड:

• आद्य पुराश्मयुग: हातकुऱ्हाडी आणि क्लीव्हर्सचा वापर.
• मध्य पुराश्मयुग: दगडी कपच्यांची (Flakes) हत्यारे.
• उत्तर पुराश्मयुग: पाती (Blades) आणि टोकदार हत्यारे.

• महाराष्ट्रातील महत्त्वाची स्थळे:

• बोरी (पुणे): हे महाराष्ट्रातील आद्य मानवाच्या अस्तित्वाचे सर्वात जुने पुरावे मिळणारे ठिकाण आहे (कुकडी नदीच्या काठावर).
• चिरकी-नेवासा (अहमदनगर): प्रवरा नदीच्या काठावर हातकुऱ्हाडी आणि इतर हत्यारे सापडली आहेत.
• गंगापूर (नाशिक): गोदावरी नदीच्या काठावर अश्मयुगीन अवशेष सापडले आहेत.

२. मध्याश्मयुग (Mesolithic Age)

• कालखंड: इ.स.पू. १०,००० ते इ.स.पू. ४,००० (साधारणपणे).

• हवामान बदल: या काळात हवामान उबदार झाले, ज्यामुळे बर्फ वितळले आणि वनस्पती व प्राण्यांची संख्या वाढली.

• सूक्ष्मास्त्रे (Microliths): या युगाचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे आकाराने अत्यंत लहान आणि धारदार दगडी हत्यारे. यांना 'सूक्ष्मास्त्रे' म्हणतात. ही हत्यारे लाकडाच्या किंवा हाडाच्या दांड्याला बसवून वापरली जात (उदा. बाण, भाले).

• पशुपालन: मानवाने कुत्रे, शेळ्या आणि मेंढ्या पाळण्यास सुरुवात केली. कुत्रा हा मानवाचा पहिला पाळीव प्राणी मानला जातो.

• महाराष्ट्रातील महत्त्वाची स्थळे:

• पाटणे (जळगाव): येथे शहामृगाच्या अंड्यांच्या कवचांवर नक्षीकाम केलेले मणी सापडले आहेत.
• पाचाड (रायगड): कोकणातील गुहा वशहातींचे पुरावे.

• इतर भारतीय स्थळे: बागोर (राजस्थान) आणि आदमगड (मध्य प्रदेश) येथे पशुपालनाचे सर्वात प्राचीन पुरावे सापडले आहेत.

३. नवाश्मयुग (Neolithic Age)

• कालखंड: इ.स.पू. ७,००० पासून पुढे (भारतीय उपखंडात मेहेरगड येथे सर्वात जुने पुरावे).

• क्रांतीकारी बदल: या युगाला गॉर्डन चाईल्ड यांनी 'नवाश्मयुगीन क्रांती' (Neolithic Revolution) म्हटले आहे.

• प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• शेतीची सुरुवात: मानव अन्न गोळा करणारा (Food Gatherer) न राहता अन्न उत्पादक (Food Producer) बनला. गहू, बार्ली आणि तांदूळ ही मुख्य पिके होती.
• स्थिर जीवन: शेतीमुळे मानवाने भटकंती सोडून एका ठिकाणी वस्ती करून राहण्यास सुरुवात केली. घरांची रचना गोल किंवा चौकोनी असे.
• चाकाचा शोध: मातीची भांडी बनवण्यासाठी आणि वाहतुकीसाठी चाकाचा वापर सुरू झाला.
• घर्षणीत हत्यारे: दगड गुळगुळीत करून (Polished) बनवलेली हत्यारे (उदा. कुऱ्हाड, छन्नी) वापरली गेली.

• महाराष्ट्राचा संदर्भ: महाराष्ट्रात स्वतंत्र 'नवाश्मयुग' असे आढळत नाही. येथे मध्याश्मयुगानंतर थेट 'ताम्रपाषाण युग' (Chalcolithic Age) सुरू झालेले दिसते, ज्यात नवाश्मयुगीन वैशिष्ट्ये (शेती, स्थिर गावसाठा) सामावलेली आहेत.

• महत्त्वाची भारतीय स्थळे:

• मेहेरगड (बलुचिस्तान): भारतीय उपखंडातील शेतीचे आणि स्थिर जीवनाचे प्राचीनतम पुरावे.
• बुर्झहोम (काश्मीर): येथे मानवासोबत कुत्रे दफन केल्याचे पुरावे आणि जमिनीत खड्डे खणून बनवलेली घरे (Pit dwellings) सापडली आहेत.