सिंधू संस्कृती / हडप्पा संस्कृती (Indus Valley Civilization)

१. प्रस्तावना आणि शोध (Introduction & Discovery)

• कालखंड: कार्बन-१४ (C-14) पद्धतीनुसार या संस्कृतीचा मान्यवर काळ इ.स.पू. २५०० ते इ.स.पू. १७५० मानला जातो.

• शोध:

• १९२१ मध्ये दयाराम साहनी यांनी रावी नदीच्या काठावर 'हडप्पा' (Harappa) या शहराचा शोध लावला. म्हणून याला 'हडप्पा संस्कृती' असेही म्हणतात.
• १९२२ मध्ये राखालदास बॅनर्जी यांनी सिंधू नदीच्या काठावर 'मोहेंजोदडो' (Mohenjo-daro) चा शोध लावला.
• सर जॉन मार्शल यांनी या संस्कृतीला 'सिंधू संस्कृती' (Indus Valley Civilization) हे नाव दिले.

२. नगररचना आणि वैशिष्ट्ये (Town Planning & Features)

• नगररचना (Grid System): रस्ते एकमेकांना काटकोनात छेदत असत, ज्यामुळे शहराचे चौकोनी तुकड्यांत विभाजन होत असे. याला 'ग्रीड पॅटर्न' म्हणतात.

• विटांचा वापर: घरे बांधण्यासाठी पक्क्या भाजलेल्या विटांचा (Burnt Bricks) वापर केला गेला. हे जगातील इतर समकालीन संस्कृतींमध्ये दुर्मिळ होते.

• सांडपाण्याची व्यवस्था (Drainage System): ही या संस्कृतीची सर्वात मोठी ओळख आहे. गटारे झाकलेली असत आणि घराघरातून येणारे पाणी मुख्य गटाराला जोडलेले असे.

• महास्नानगृह (Great Bath): मोहेंजोदडो येथे एक विशाल स्नानगृह सापडले आहे. धार्मिक कार्यासाठी याचा वापर होत असावा.

३. सामाजिक आणि आर्थिक जीवन (Social & Economic Life)

• शेती: गहु आणि सातू (Barley) ही मुख्य पिके होती. जगात सर्वप्रथम कापूस पिकवण्याचे श्रेय सिंधू संस्कृतीला जाते (ग्रीक लोक याला 'सिंडॉन' म्हणत).

• व्यापार: मेसोपोटेमिया (इराक) आणि इजिप्त सोबत यांचा व्यापार चालत असे. व्यापारासाठी 'वस्तू विनिमय पद्धत' (Barter System) वापरली जाई.

• लिपी: यांची लिपी 'चित्रलिपी' (Pictographic) होती. ती अद्याप वाचता आलेली नाही. ती 'बुस्ट्रोफिडॉन' (उजवीकडून डावीकडे आणि पुन्हा डावीकडून उजवीकडे) पद्धतीने लिहिली जात असे.

• मातृसत्ताक पद्धत: अनेक मातृदेवतांच्या मूर्ती सापडल्यामुळे समाज मातृसत्ताक असावा असा अंदाज आहे.

४. महत्त्वाची शहरे आणि पुरावे (Important Sites)

• हडप्पा (पंजाब, पाकिस्तान): धान्याचे कोठार (Granary), नटराजाची मूर्ती.
• मोहेंजोदडो (सिंध, पाकिस्तान): याचा अर्थ 'मृतांची टेकडी' (Mound of Dead). येथे महास्नानगृह, नर्तकीची कांस्यमूर्ती (Dancing Girl), आणि पशुपतीची मुद्रा (Seal) सापडली आहे.
• लोथल (गुजरात): हे महत्त्वाचे बंदर होते. येथे मानवनिर्मित गोदी (Dockyard) सापडली आहे.
• कालीबंगन (राजस्थान): नांगरलेले शेत आणि बांगड्यांचा कारखाना (काळ्या बांगड्या).
• धोलाविरा (गुजरात): उत्कृष्ट जलव्यवस्थापन (Water Management) आणि स्टेडियम.

५. महाराष्ट्र संदर्भ: दैमाबाद (Maharashtra Connection: Daimabad)

• स्थान: अहमदनगर जिल्ह्यातील प्रवरा नदीच्या काठावर.

• महत्त्व: हे सिंधू संस्कृतीचा विस्तार दर्शवणारे सर्वात दक्षिणेकडील ठिकाण (Southernmost Site) मानले जाते.

• अवशेष: येथे तांब्याचा रथ (Bronze Chariot) हाकत असलेला माणूस, हत्ती, गेंडा आणि म्हैस अशा भरीव तांब्याच्या वस्तू सापडल्या आहेत. हे उत्तर हडप्पा कालीन (Late Harappan) स्थळ आहे.

६. ऱ्हास (Decline)

सिंधू संस्कृतीचा नाश कसा झाला याबद्दल इतिहासकारांत एकमत नाही:

• पूर: वारंवार येणारे महापूर (मॅके आणि मार्शल यांचे मत).
• आर्यांचे आक्रमण: मार्टिमर व्हीलर यांचे मत (इंद्र देवाला पुरंदर म्हणजे 'किल्ले नष्ट करणारा' म्हटले आहे).
• हवामान बदल: नद्यांचे पात्र बदलणे किंवा कोरड्या पडणे (सरस्वती नदी).