जैन आणि बौद्ध धर्म (Jainism & Buddhism)

१. पार्श्वभूमी (Background)

इ.स.पू. ६ व्या शतकात वैदिक धर्मातील कर्मकांड, प्राणीहत्या आणि कठोर वर्णव्यवस्था याला विरोध म्हणून भारतात ६२ नवीन पंथ उदयाला आले. त्यापैकी जैन आणि बौद्ध धर्म सर्वात प्रभावशाली ठरले. हे दोन्ही धर्म 'नास्तिक' (वेदांचे प्रामाण्य न मानणारे) दर्शनावर आधारित आहेत.

२. जैन धर्म (Jainism)

जैन धर्मात एकूण २४ तीर्थंकर (महापुरुष/मार्गदर्शक) होऊन गेले.

• पहिले तीर्थंकर: ऋषभदेव (आदिनाथ).
• २३ वे तीर्थंकर: पार्श्वनाथ (त्यांनी चातुर्याम म्हणजेच चार तत्त्वे सांगितली: सत्य, अहिंसा, अस्तेय, अपरिग्रह).
• २४ वे तीर्थंकर: वर्धमान महावीर (जैन धर्माचे वास्तविक संस्थापक).

अ) वर्धमान महावीर - जीवन परिचय:

• जन्म: इ.स.पू. ५४० (कुंभग्राम, वैशाली जवळ, बिहार).
• वडिलांचे नाव: सिद्धार्थ (ज्ञात्रुक कुळ). आई: त्रिशला (लिच्छवी राजकन्या).
• ज्ञानप्राप्ती: वयाच्या ४२ व्या वर्षी ऋजुपालिका नदीच्या काठावर साल वृक्षाखाली त्यांना 'कैवल्य ज्ञान' (सर्वोच्च ज्ञान) प्राप्त झाले. म्हणून त्यांना 'जिन' (इंद्रियांवर विजय मिळवणारा) म्हटले गेले.
• मृत्यू (निर्वाण): इ.स.पू. ४६८ (पावापुरी, बिहार).

ब) प्रमुख शिकवण (Teachings):

१. पंचमहाव्रते (Five Vows): पार्श्वनाथांच्या चार तत्त्वांमध्ये महावीरांनी पाचवे तत्त्व जोडले.

• अहिंसा: हिंसा न करणे (सर्वात महत्त्वाचे तत्त्व).
• सत्य: खोटे न बोलणे.
• अस्तेय: चोरी न करणे.
• अपरिग्रह: संपत्तीचा साठा न करणे.
• ब्रह्मचर्य: (हे महावीरांनी जोडले).

२. त्रिरत्ने (Three Jewels): सम्यक ज्ञान, सम्यक दर्शन (श्रद्धा), सम्यक चारित्र्य.

३. तत्त्वज्ञान:

• स्यादवाद (Syadvada): कोणतेही सत्य हे सापेक्ष असते ('कदाचित असेल' आणि 'कदाचित नसेल').
• जैन धर्म आत्मा आणि पुनर्जन्म मानतो.

३. बौद्ध धर्म (Buddhism)

अ) गौतम बुद्ध - जीवन परिचय:

• जन्म: इ.स.पू. ५६३ (लुंबिनी, नेपाळ).
• मूळ नाव: सिद्धार्थ. वडील: शुद्धोधन (शाक्य कुळ). आई: महामाया.
• महाभिनिष्क्रमण: वयाच्या २९ व्या वर्षी सत्याच्या शोधासाठी गृहत्याग केला.
• ज्ञानप्राप्ती (संबोधी): वयाच्या ३५ व्या वर्षी बोधगया (बिहार) येथे पिंपळाच्या झाडाखाली (बोधी वृक्ष) निरंजना नदीच्या काठी ज्ञान मिळाले.
• धम्मचक्र प्रवर्तन: सारनाथ येथे पहिले प्रवचन (५ शिष्यांना) दिले.
• महापरिनिर्वाण (मृत्यू): इ.स.पू. ४८३ (कुशीनगर, उत्तर प्रदेश).

ब) प्रमुख शिकवण:

१. चार आर्यसत्ये (Four Noble Truths):

1. दुःख: जग हे दुःखमय आहे.
2. दुःख समुदाय: दुःखाचे मूळ कारण 'तृष्णा' (इच्छा) आहे.
3. दुःख निरोध: तृष्णेचा नाश केल्यास दुःख संपते.
4. दुःख निरोध प्रतिपद: अष्टांगिक मार्गाचा अवलंब केल्यास दुःख नाहीसे होते.

२. अष्टांगिक मार्ग (Eightfold Path): सम्यक दृष्टी, सम्यक संकल्प, सम्यक वाचा, सम्यक कर्म, सम्यक आजीविका, सम्यक व्यायाम, सम्यक स्मृती, सम्यक समाधी.

३. तत्त्वज्ञान:

• बौद्ध धर्म आत्म्याचे अस्तित्व मानत नाही (Anatta).
• देव आणि वेद नाकारले, पण पुनर्जन्म मानला (कर्मावर आधारित).
• भाषा: पाली (Pali) - जनसामान्यांची भाषा वापरली.

४. महत्त्वाच्या बौद्ध परिषदा (Buddhist Councils)

MPSC परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा तक्ता.

परिषद	वर्ष (अंदाजे)	ठिकाण	राजा (संरक्षक)	अध्यक्ष	कामकाज/परिणाम
पहिली	इ.स.पू. ४८३	राजगृह	अजातशत्रू	महाकश्यप	सुत्त पिटक आणि विनय पिटक रचना.
दुसरी	इ.स.पू. ३८३	वैशाली	कालाशोक	साबकामी	बौद्ध संघात मतभेद (स्थाविर आणि महासांघिक).
तिसरी	इ.स.पू. २५०	पाटलीपुत्र	सम्राट अशोक	मोगलीपुत्त तिस्स	अभिधम्म पिटक रचना.
चौथी	इ.स. ७२	कुंडलवन (काश्मीर)	कनिष्क	वसुमित्र	बौद्ध धर्माचे दोन पंथात विभाजन: हिनायान आणि महायान.

५. महत्त्वाचे साहित्य (Literature)

• बौद्ध साहित्य (त्रिपिटक):
  • विनय पिटक: भिक्खू संघाचे नियम.
  • सुत्त पिटक: बुद्धांची प्रवचने/उपदेश.
  • अभिधम्म पिटक: बौद्ध तत्त्वज्ञान.
  • जातक कथा: बुद्धांच्या पूर्वजन्माच्या कथा.
• जैन साहित्य (आगम):
  • हे साहित्य अर्धमागधी (Prakrit) भाषेत आहे.
  • यात १२ अंग, १२ उपांग, १० प्रकीर्ण यांचा समावेश होतो.
  • भद्रबाहू यांनी लिहिलेले 'कल्पसूत्र' (संस्कृतमध्ये) प्रसिद्ध आहे.

६. महाराष्ट्र संदर्भ (Maharashtra Connection)

• बौद्ध लेणी: महाराष्ट्रात बौद्ध धर्माचा मोठा प्रसार झाला. अजिंठा, वेरूळ, कार्ला, भाजा, नाशिक (पांडवलेणी) आणि कान्हेरी येथील लेणी बौद्ध धर्माची साक्ष देतात.
• नालाशोपर (सोपारा): सम्राट अशोकाचे शिलालेख येथे सापडले आहेत, जे कोकणातील बौद्ध धर्माचे अस्तित्व दर्शवतात.