मौर्य साम्राज्य (Mauryan Empire) - इतिहास

विषय: प्राचीन भारताचा इतिहास (Ancient History)

प्रकरण: मौर्य साम्राज्य (Mauryan Empire)

१. चंद्रगुप्त मौर्य (Chandragupta Maurya): इ.स.पू. ३२१ - २९८

• संस्थापक: आर्य चाणक्य (कौटिल्य/विष्णुगुप्त) यांच्या मदतीने चंद्रगुप्ताने नंदांचा राजा 'धनानंद' याचा पराभव करून मौर्य साम्राज्याची स्थापना केली.

• विस्तार: वायव्येस अफगाणिस्तान आणि बलुचिस्तानपासून ते दक्षिणेस कर्नाटकापर्यंत साम्राज्याचा विस्तार होता.

• सेल्युकस निकेटरसोबत युद्ध (इ.स.पू. ३०५): चंद्रगुप्ताने ग्रीक राजा सेल्युकस निकेटरचा पराभव केला.

तहामध्ये चंद्रगुप्ताला काबुल, कंदहार, हेरात आणि बलुचिस्तान हे प्रदेश मिळाले.
सेल्युकसने आपला राजदूत मेगॅस्थेनिस (Megasthenes) याला चंद्रगुप्ताच्या दरबारात पाठवले. मेगॅस्थेनिसने 'इंडिका' (Indica) हा प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला, ज्यात मौर्यकालीन पाटलीपुत्र शहराचे वर्णन आहे.

• शेवट: आयुष्याच्या शेवटी चंद्रगुप्ताने जैन धर्माचा स्वीकार केला. भद्रबाहू यांच्यासोबत तो श्रवणबेळगोळ (कर्नाटक) येथे गेला आणि तिथेच 'संलेखना' (अन्नत्याग) व्रताने त्याने प्राणत्याग केला.

२. बिंदूसार (Bindusara): इ.स.पू. २९८ - २७३

• ओळख: याला ग्रीक लोक 'अमित्रघात' (शत्रूंचा नाश करणारा) म्हणत.

• आजीवक पंथ: बिंदूसारने 'आजीवक' पंथाला आश्रय दिला होता.

• तक्षशिला बंड: त्याच्या काळात तक्षशिला येथे बंड झाले, जे मोडून काढण्यासाठी त्याने मुलगा अशोक याला पाठवले होते.

३. सम्राट अशोक (Emperor Ashoka): इ.स.पू. २६८ - २३२

हा प्राचीन भारतातील सर्वात महान चक्रवर्ती सम्राट मानला जातो. त्याला शिलालेखांमध्ये 'देवानांपिय पियदस्सी' (देवांचा प्रिय प्रियदर्शी) असे संबोधले आहे.

अ) कलिंग युद्ध (Kalinga War - 261 BC):

राज्याभिषेकाच्या ८ व्या वर्षी अशोकाने कलिंग (ओडिशा) वर आक्रमण केले. या युद्धात १ लाखांहून अधिक लोक मारले गेले. हा रक्तपात पाहून अशोकाचे हृदय परिवर्तन झाले आणि त्याने 'भेरीघोष' (युद्धाचा नाद) सोडून 'धम्मघोष' (शांतीचा नाद) स्वीकारला.

ब) अशोकाचा धम्म (Ashoka's Dhamma):

हा कोणताही नवीन धर्म नव्हता, तर ती एक नैतिक आचारसंहिता (Moral Code of Conduct) होती.

वडिलांचा आणि गुरुजनांचा आदर करणे.
प्राणिमात्रांवर दया करणे (अहिंसा).
धार्मिक सहिष्णुता पाळणे.

धम्म प्रसारासाठी त्याने 'धम्म महामात्र' नावाचे अधिकारी नेमले आणि आपला मुलगा महेंद्र व मुलगी संघमित्रा यांना श्रीलंकेत पाठवले.

४. अशोकाचे शिलालेख (Edicts of Ashoka)

अशोकाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी हे सर्वात महत्त्वाचे साधन आहे. याचे तीन प्रकार आहेत: १) प्रस्तरलेख (Rock Edicts), २) स्तंभलेख (Pillar Edicts), ३) गुहालेख (Cave Inscriptions).

शिलालेख क्र.	महत्त्व / विषय
१३ वा शिलालेख	कलिंग युद्धाचे वर्णन आणि अशोकाचे हृदय परिवर्तन. (सर्वात मोठा शिलालेख).
७ वा स्तंभलेख	धम्म महामात्रांची कामे.
मास्की आणि गुर्जरा	येथे अशोकाचे नाव 'अशोक' असे स्पष्ट आढळते (इतरत्र 'प्रियदर्शी' आहे).
रुम्मिनदेई (लुंबिनी)	येथे अशोकाने कर (Tax) कमी केल्याचा उल्लेख आहे (कारण हे बुद्धांचे जन्मस्थळ होते).

• लिपी आणि भाषा: बहुतेक शिलालेख ब्राह्मी लिपी आणि प्राकृत (पाली) भाषेत आहेत. वायव्य भारतात (अफगाणिस्तान) खरोष्ठी आणि अरेमिक लिपी वापरली गेली आहे.

• जेम्स प्रिन्सेप: १८३७ मध्ये या इंग्रज अधिकाऱ्याने सर्वप्रथम अशोकाची लिपी वाचण्यात यश मिळवले.

५. मौर्यकालीन प्रशासन आणि समाज (Administration & Society)

अर्थशास्त्र: कौटिल्याने (चाणक्य) लिहिलेला हा ग्रंथ राजनीती आणि प्रशासनावरील जगातील पहिला महान ग्रंथ आहे. यात 'सप्तांग सिद्धांत' (राजा, अमात्य, जनपद, दुर्ग, कोश, दंड, मित्र) मांडला आहे.
गुप्तहेर खाते: मौर्य काळात अत्यंत कार्यक्षम गुप्तहेर यंत्रणा होती. त्यांना 'गुढपुरुष' म्हटले जाई.
सुदर्शन तलाव: चंद्रगुप्त मौर्याचा राज्यपाल 'पुष्यगुप्त वैश्य' याने गुजरातमध्ये (सौराष्ट्र) शेतकऱ्यांसाठी 'सुदर्शन तलाव' बांधला. (याचा उल्लेख रुद्रदामनच्या जुनागड शिलालेखात आहे).

६. महाराष्ट्र संदर्भ (MPSC Special)

सोपारा (नालाशोपारा, जिल्हा पालघर):

हे प्राचीन काळातील महत्त्वाचे बंदर आणि व्यापारी केंद्र होते (तेव्हाचे नाव 'शूर्पारक').
येथे सम्राट अशोकाच्या ८ व्या आणि ९ व्या शिलालेखांचे तुकडे सापडले आहेत.
यावरून सिद्ध होते की कोकण आणि महाराष्ट्राचा भाग मौर्य साम्राज्याचा भाग होता.